Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 60›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Maddenin Tanecikli Yapısı ve Hâlleri
Bilgi notu
Maddenin Tanecikli Yapısı ve Hâlleri
- Her madde, gözle görülemeyecek kadar küçük taneciklerden oluşur.
- Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve bulundukları yerde titreşir; bu yüzden şekilleri sabittir.
- Sıvılarda tanecikler katıdan biraz daha uzaktır ve birbirinin üzerinden kayabilir; sıvılar akar ve kabın şeklini alır.
- Gazlarda tanecikler birbirinden çok uzaktır ve her yöne serbestçe hareket eder; gazlar bulundukları kabı doldurur.
Örnek: Erimiş mum soğuyup katılaşırken taneciklerin hareketi ve aralarındaki mesafe nasıl değişir?
Çözüm: Sıvı mumda tanecikler birbirinin üzerinden kayar. Mum soğudukça tanecikler yavaşlar ve birbirine yaklaşır. Katılaşınca tanecikler yalnız yerinde titreşir; aralarındaki mesafe azalmıştır.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Katı hâldeki bir maddenin tanecikleri nasıl hareket eder? Bir cümleyle yaz.
Sıvıların akabilmesinin nedenini tanecik hareketine dayandırarak bir cümleyle yaz.
Gazların bulundukları kabın tamamını doldurmasının nedenini tanecik hareketiyle bir cümlede açıkla.
Uygulama
Bir öğrenci, kaynayan suyun yüzeyinden buhar çıktığını gözlemliyor. Su buharlaşıp gaz hâline geçerken taneciklerin arasındaki mesafe ve hareketleri nasıl değişir? Yaz.
Hacmi sabit olan, ancak bulunduğu kabın şeklini alan bir madde hangi hâldedir? Bu durumu tanecikler arasındaki mesafe ve hareketle açıkla.
Aynı maddenin katı, sıvı ve gaz hâllerinde tanecikler arasındaki mesafeyi genel olarak küçükten büyüğe doğru sıralayarak yaz.
Düşün
Bir öğrenci “Sıvıların tanecikleri hareket etmez, çünkü kapta duran su kıpırdamıyor.” diyor. Bu görüşün yanlış olduğunu tanecik hareketine dayanarak gerekçelendir.
Aynı maddenin üç kabı vardır. X kabında tanecikler çok yakındır ve yerinde titreşir. Y kabında tanecikler birbirinden çok uzaktır ve her yöne hareket eder. Z kabında tanecikler yakındır ama birbirinin üzerinden kayar. Her kabın hangi hâlde olduğunu yaz ve X kabındaki maddenin neden kabın şeklini almadığını açıkla.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Katı maddenin tanecikleri bulundukları yerde titreşim hareketi yapar. | Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve yer değiştiremez; yalnız titreşir. | 8 |
| 2 | Sıvı tanecikleri birbirinin üzerinden kayabildiği için sıvılar akar. | Sıvılarda tanecikler katıya göre daha serbesttir ve birbirinin üzerinden kayar. | 8 |
| 3 | Gaz tanecikleri birbirinden çok uzaktır ve her yöne serbestçe hareket ettiği için kabın her yerine yayılır. | Gazlarda tanecikler arası mesafe çok fazladır ve tanecikler her yöne hareket edebilir. | 8 |
| 4 | Tanecikler arasındaki mesafe çok artar ve tanecikler her yöne serbestçe, hızlı hareket eder. | Gaz hâlinde tanecikler birbirinden çok uzaktır ve sıvıdaki gibi birbirinin üzerinden kaymak yerine her yöne serbestçe hareket eder. | 12 |
| 5 | Sıvı hâldedir. Tanecikleri birbirine yakın olduğu için hacmi sabittir; birbirinin üzerinden kayabildiği için kabın şeklini alır. | Sıvılarda tanecikler yakındır (hacim sabit) ama kayabilir (şekil değişken). | 12 |
| 6 | Katı < sıvı < gaz | Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır, sıvılarda biraz daha uzaktır, gazlarda ise birbirinden çok uzaktır. | 12 |
| 7 | Tam puan ölçütleri: (1) Sıvı taneciklerinin sürekli hareket ettiğini belirtme (8 p); (2) Sıvı taneciklerinin birbirinin üzerinden kayarak hareket ettiğini belirtme (6 p); (3) Taneciklerin gözle görülemeyecek kadar küçük olduğu için hareketlerinin fark edilmediğini belirtme (6 p). | Sıvı kapta durgun görünse de tanecikleri sürekli kayarak hareket eder; tanecikler gözle görülemez. | 20 |
| 8 | Tam puan ölçütleri: (1) X katı (4 p); (2) Y gaz (4 p); (3) Z sıvı (4 p); (4) X'teki tanecikler yerinden kayamayıp yalnız titreştiği için madde kabın şeklini almaz, kendi şeklini korur (8 p). | Katı taneciklerin konumu sabittir; sıvı ve gazdaki gibi yer değiştirmediklerinden şekil kaba göre değişmez. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Sıvı taneciklerinin hareketsiz olduğunu ya da gaz taneciklerinin birbirine yakın olduğunu düşünmek. · Katı maddenin taneciklerinin hiç hareket etmediğini sanmak.
Öz kontrol: Bir madde katıdan sıvıya geçerken taneciklerinin hareketi ve aralarındaki mesafe için ne söyleyebilirim?