Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 78›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Isı Etkisiyle Hâl Değişimi
Bilgi notu
Isı Etkisiyle Hâl Değişimi
- Katı bir madde ısı alarak sıvıya dönüşürse erime, sıvı ısı vererek katıya dönüşürse donma gerçekleşir.
- Sıvı ısı alarak gaza dönüşürse buharlaşma (kaynama), gaz ısı vererek sıvıya dönüşürse yoğuşma olur.
- Saf bir madde hâl değiştirirken sıcaklığı sabit kalır; alınan veya verilen ısı sıcaklığı değiştirmez, hâl değişimine harcanır.
- Hâl değişimi bittikten sonra sıcaklık yeniden değişmeye başlar.
- Saf suyun deniz seviyesinde erime ve donma sıcaklığı 0 °C, kaynama sıcaklığı 100 °C'tır.
Örnek: Sıvı hâldeki saf bir madde ısıtılırken sıcaklıklar şöyle ölçülüyor: 0. dk 40 °C, 2. dk 62 °C, 4. dk 78 °C, 6. dk 78 °C, 8. dk 78 °C, 10. dk 90 °C. Maddenin kaynama sıcaklığı kaç °C'tır ve kaynama hangi dakikalarda gerçekleşmiştir?
Çözüm: Sıcaklık 4., 6. ve 8. dakikalarda 78 °C'ta sabit kalmıştır. Sabit kalma hâl değişimini (kaynamayı) gösterir; kaynama sıcaklığı 78 °C'tır. 8. dakikadan sonra sıcaklık tekrar artmıştır (78 °C → 90 °C).
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Katı hâldeki bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine ne ad verilir?
Bir sıvı kaynarken hangi hâle dönüşür?
Sıvı hâldeki su donarken çevresine ısı verir mi, çevresinden ısı alır mı?
Uygulama
Katı hâldeki saf bir madde ısıtılırken sıcaklıklar şöyle ölçülmüştür: 0. dk 20 °C, 3. dk 50 °C, 6. dk 80 °C, 9. dk 80 °C, 12. dk 80 °C, 15. dk 95 °C. Madde hangi hâl değişimini geçirmektedir ve bu maddenin hâl değişim sıcaklığı kaç °C'tır?
Sıvı hâldeki saf bir madde soğutulurken sıcaklıklar şöyle ölçülmüştür: 0. dk 30 °C, 2. dk 18 °C, 4. dk 10 °C, 6. dk 10 °C, 8. dk 10 °C, 10. dk 3 °C. Maddenin donma sıcaklığı kaç °C'tır ve bu sıcaklıkta hangi olay gerçekleşir?
Islak bir çamaşır güneşte asıldığında bir süre sonra kuruyor. Bu olay hangi hâl değişimidir ve çamaşırdaki su bu sırada ısı alır mı, verir mi?
Düşün
Elif, 0 °C'taki buz parçalarını bir ısıtıcıyla ısıtırken termometrenin buzlar erirken hep 0 °C'ı gösterdiğini görüyor. Elif: 'Isıtıcı ısı vermiyor, o yüzden sıcaklık artmıyor.' diyor. Elif'in düşüncesini değerlendiriniz.
Sıcak bir yaz günü soğuk bir bardağın dış yüzeyinde su damlacıkları oluşuyor ve bir süre sonra bardağın içindeki buz parçaları eriyor. Bu iki olayda gerçekleşen hâl değişimlerini adlarıyla yazıp ısı alışverişi bakımından karşılaştırınız.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Erime | Katıdan sıvıya geçiş, ısı alınarak gerçekleşen erimedir. | 8 |
| 2 | Gaz hâline (buhara) | Kaynama, sıvının ısı alarak gaza dönüşmesidir. | 8 |
| 3 | Çevresine ısı verir. | Sıvı katıya dönüşürken (donma) ısı verir; ısı alan hâl değişimleri erime ve buharlaşmadır. | 8 |
| 4 | Erime; 80 °C | Sıcaklık 6., 9. ve 12. dakikalarda 80 °C'ta sabit kalmıştır; ısıtılan katıda sıcaklığın sabit kalması erimeyi gösterir. | 12 |
| 5 | 10 °C; madde sıvıdan katıya geçer (donar). | Sıcaklık 4., 6. ve 8. dakikalarda 10 °C'ta sabit kalmıştır; soğutulan sıvıda sabit sıcaklık donmayı gösterir. | 12 |
| 6 | Buharlaşma; su ısı alır. | Sıvı suyun gaza (su buharına) dönüşmesi buharlaşmadır ve ısı alınarak gerçekleşir. | 12 |
| 7 | Ölçütler (toplam 20 puan): Isıtıcının ısı verdiğini, Elif'in düşüncesinin yanlış olduğunu belirtme (6 puan); verilen ısının sıcaklığı artırmak yerine buzun erimesine (hâl değişimine) harcandığını açıklama (8 puan); buzların tamamı eriyince sıcaklığın yeniden artmaya başlayacağını yazma (6 puan). | Saf maddede hâl değişimi sırasında alınan ısı sıcaklığı artırmaz, hâl değişimine harcanır; erime bitince sıcaklık yeniden yükselir. | 20 |
| 8 | Ölçütler (toplam 20 puan): Dış yüzeydeki olayın yoğuşma olduğunu ve havadaki su buharının ısı verdiğini belirtme (8 puan); buzların erime olduğunu ve buzun ısı aldığını belirtme (8 puan); birinde ısı verilirken diğerinde ısı alındığını karşılaştırma (4 puan). | Gazdan sıvıya geçişte (yoğuşma) ısı verilir, katıdan sıvıya geçişte (erime) ısı alınır. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Hâl değişimi sırasında ısı verildiği için sıcaklığın da arttığını sanırlar. · Erime ile donmayı karıştırıp erirken ısı verildiğini, donarken ısı alındığını yazarlar.
Öz kontrol: Tabloda sıcaklığın sabit kaldığı dakikalarda madde hangi hâl değişimini yaşıyor?