Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 79›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Hâl Değişimlerinde Isı Alışverişi
Bilgi notu
Hâl Değişimlerinde Isı Alışverişi
- Madde ısı alarak ya da ısı vererek hâl değiştirir; hâl değişirken maddenin cinsi değişmez.
- Erime, buharlaşma (kaynama dâhil) ve süblimleşme ısı alarak gerçekleşir.
- Donma, yoğuşma ve kırağılaşma ısı vererek gerçekleşir.
- Isı alan maddenin tanecikleri birbirinden uzaklaşır; ısı veren maddenin tanecikleri birbirine yaklaşır.
Örnek: Güneşte bırakılan tereyağı yumuşayıp sıvı hâle geçiyor. Bu olayda ısı alışverişi nasıldır?
Çözüm: Tereyağı katıdan sıvıya geçiyor; bu olay erimedir. Erime ısı alarak olur; yani tereyağı çevresinden ısı alır.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Buz kalıbındaki su dondurucuda buza dönüşüyor. Bu hâl değişiminin adını yazınız ve suyun ısı alıp vermediğini belirtiniz.
Sıcak duştan sonra banyo aynasında oluşan buğu, havadaki su buharının sıvı su damlacıklarına dönüşmesidir. Bu hâl değişiminin adını yazınız ve su buharının ısı alıp vermediğini belirtiniz.
Güneşte bırakılan bir dondurma eriyor. Hâl değişiminin adını yazınız ve dondurmanın ısı alıp vermediğini belirtiniz.
Uygulama
Şu hâl değişimlerinden ısı alarak gerçekleşenleri yazınız: erime, yoğuşma, süblimleşme, donma, buharlaşma, kırağılaşma.
Soğuk bir kış sabahı bir arabanın camında, havadaki su buharından oluşmuş ince buz kristalleri görülüyor. Olayın adını, maddenin hangi hâlden hangi hâle geçtiğini ve ısı alışverişini yazınız.
Karlı bir günde güneş açınca kar eriyor. Hâl değişiminin adını, karın ısı alıp vermediğini ve ısının nereden geldiğini yazınız.
Düşün
Buzlu limonata dolu bir bardağın dış yüzeyinde su damlacıkları oluşmuştur. (a) Damlacıklar nereden gelir? (b) Bu olayda hâl değişiminin adı nedir ve su buharı ısı alır mı verir mi? (c) Bardaktaki buz erirken limonatanın sıcaklığı nasıl etkilenir? Gerekçesini yazınız.
Bir arkadaşınız ‘Hâl değiştiren her madde ısı alır.’ diyor. Bu düşüncenin neden eksik olduğunu, ısı alan ve ısı veren birer örnekle açıklayınız.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Donma; su çevresine ısı verir. | Sıvıdan katıya geçiş donmadır; donmada madde ısı verir. | 8 |
| 2 | Yoğuşma; su buharı ısı verir. | Gazdan sıvıya geçiş yoğuşmadır; yoğuşmada madde ısı verir. | 8 |
| 3 | Erime; dondurma ısı alır. | Katıdan sıvıya geçiş erimedir; erime ısı alarak olur. | 8 |
| 4 | Erime, süblimleşme ve buharlaşma. | Katıdan sıvıya, katıdan gaza ve sıvıdan gaza geçişler ısı alır; yoğuşma, donma ve kırağılaşma ısı verir. | 12 |
| 5 | Kırağılaşma; gazdan katıya geçer; madde ısı verir. | Su buharı (gaz) doğrudan buz kristallerine (katı) dönüşür; gazdan katıya geçişte ısı verilir. | 12 |
| 6 | Erime; kar ısı alır; ısıyı güneşten ve çevredeki havadan alır. | Katıdan sıvıya geçiş erimedir ve ısı gerektirir; bu ısı çevreden sağlanır. | 12 |
| 7 | (a) Havadaki su buharından gelir (6 puan). (b) Yoğuşma; su buharı gazdan sıvıya geçerken ısı verir (7 puan). (c) Buz erirken ısı alır, bu ısıyı limonatadan alır; limonata soğur (7 puan). | Soğuk cam yüzeyine değen hava soğuyunca su buharı yoğuşur ve ısı verir; erime ısı gerektirdiğinden buz çevresinden ısı alarak limonatayı soğutur. | 20 |
| 8 | Düşünce eksiktir, hâl değişimlerinin bir kısmı ısı verir (4 puan). Isı alan örnek ve gerekçe, örneğin sıvı suyun buharlaşması sıvıdan gaza geçiş olduğundan ısı alır (6 puan). Isı veren örnek ve gerekçe, örneğin suyun donması sıvıdan katıya geçiş olduğundan ısı verir (6 puan). Genelleme: erime, buharlaşma, süblimleşme ısı alır; donma, yoğuşma, kırağılaşma ısı verir (4 puan). | Hâl değişimleri ısı alan ve ısı veren olarak iki gruba ayrılır; iki gruptan da örnek verilerek iddia çürütülür. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Öğrenciler donma ve yoğuşma gibi olaylarda madde soğuduğu için ısı aldığını sanır. · Öğrenciler kaynamayı hâl değişimi saymayıp ısı alışverişini yanlış yorumlar.
Öz kontrol: Olayda tanecikler birbirinden uzaklaşıyor mu yoksa yaklaşıyor mu, bu da ısı alma ya da verme açısından ne ifade eder?