Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 84›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Maddenin Hâl Değişimi
Bilgi notu
Maddenin Hâl Değişimi
- Madde katı, sıvı ve gaz hâlinde bulunur; ısı alarak ya da vererek hâl değiştirebilir.
- Isı alarak olanlar: erime (katı-sıvı), buharlaşma ve kaynama (sıvı-gaz), süblimleşme (katı-gaz).
- Isı vererek olanlar: donma (sıvı-katı), yoğuşma (gaz-sıvı), kırağılaşma (gaz-katı).
- Buharlaşma sıvının yüzeyinde olur; kaynama sıvının her yerinde ve belirli sıcaklıkta olur.
- Hâl değişiminde yalnızca maddenin hâli değişir, cinsi değişmez.
Örnek: Islak çamaşır ipte kuruyor. Bu olay hangi hâl değişimidir ve çamaşırdaki su ısı alır mı, verir mi?
Çözüm: Çamaşırdaki su sıvıdan gaza geçer; bu olay buharlaşmadır. Sıvıdan gaza geçiş ısı alarak olur.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine ne denir?
Su buharının soğuk bir cam yüzeyde su damlacıklarına dönüşmesi hangi hâl değişimidir?
Kışın gölün yüzeyinin buz tutması hangi hâl değişimidir ve bu olayda su ısı alır mı, verir mi?
Uygulama
Bir mutfakta şu olaylar gerçekleşiyor: (I) Tavadaki tereyağı sıvılaşıyor. (II) Çaydanlıktaki su, her yerinde kabarcıklar oluşarak buhara dönüşüyor. (III) Dondurucudaki su dolu buz kalıbı buza dönüşüyor. Her olayın adını ve ısı alarak mı vererek mi gerçekleştiğini yazınız.
Dolapta duran bir naftalin topu zamanla küçülüyor ve sıvı bırakmadan kokusu odaya yayılıyor. Bu olayın adını ve maddenin hangi hâlden hangi hâle geçtiğini yazınız.
Soğuk bir kış gecesi otların üzerinde havadaki su buharı sıvı oluşmadan doğrudan buz kristallerine dönüşüyor. Bu olayın adını yazınız ve su buharının ısı alıp vermediğini belirtiniz.
Düşün
Ayşe, aynı boyutta iki tabağa eşit miktarda su koyuyor; birini güneşli pencere kenarına, diğerini gölgeli bir köşeye bırakıyor. Ertesi gün güneşteki tabakta daha az su kaldığını görüyor. Bu olayın adını yazınız, güneşteki tabakta suyun neden daha az kaldığını açıklayınız ve olayın neden kaynama olmadığını gerekçelendiriniz.
Kapalı bir kapta bulunan buz önce ısıtılarak sıvı suya, sonra su buharına dönüştürülüyor; ardından kap soğutulunca buhar önce damlacıklara, sonra yeniden buza dönüşüyor. Bu süreçte gerçekleşen dört hâl değişimini sırasıyla adlandırınız, her birinde ısı alınıp verildiğini belirtiniz ve süreç boyunca maddenin cinsi hakkında ne söylenebileceğini yazınız.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Erime. | Katıdan sıvıya geçiş erimedir ve ısı alarak gerçekleşir. | 8 |
| 2 | Yoğuşma. | Gaz hâlindeki su buharı sıvıya dönüşüyor; gazdan sıvıya geçiş yoğuşmadır. | 8 |
| 3 | Donma; su ısı verir. | Sıvı su katı buza dönüşür; sıvıdan katıya geçiş ısı vererek olur. | 8 |
| 4 | I: erime, ısı alır. II: kaynama, ısı alır. III: donma, ısı verir. | Katıdan sıvıya (erime) ve sıvıdan gaza (kaynama) geçiş ısı alarak, sıvıdan katıya (donma) geçiş ısı vererek olur. | 12 |
| 5 | Süblimleşme; katı hâlden doğrudan gaz hâline geçer. | Sıvı oluşmadan katının doğrudan gaza dönüşmesi süblimleşmedir. | 12 |
| 6 | Kırağılaşma; su buharı ısı verir. | Gazdan doğrudan katıya geçiş kırağılaşmadır ve ısı vererek olur. | 12 |
| 7 | Tam puan ölçütleri: Olayın buharlaşma olduğunu belirtme: 5 puan. Güneşteki suyun daha fazla ısı alması nedeniyle daha hızlı buharlaştığını (sıcaklık arttıkça buharlaşmanın hızlandığını) açıklama: 8 puan. Kaynama olmadığını; suyun yalnızca yüzeyinden, kabarcık oluşmadan ve her yerinde olmayacak biçimde buharlaştığını belirtme: 7 puan. Toplam 20 puan. | Buharlaşma her sıcaklıkta sıvı yüzeyinde olur; ısı arttıkça hızlanır. Kaynama ise sıvının her yerinde ve belirli sıcaklıkta gerçekleşir. | 20 |
| 8 | Tam puan ölçütleri: Erime, ısı alır: 3 puan. Buharlaşma veya kaynama, ısı alır: 3 puan. Yoğuşma, ısı verir: 3 puan. Donma, ısı verir: 3 puan. Süreç boyunca maddenin cinsinin değişmediğini (yalnızca hâlinin değiştiğini) belirtme: 8 puan. Toplam 20 puan. | Katı-sıvı-gaz yönünde ısı alınır, gaz-sıvı-katı yönünde ısı verilir; hâl değişimi maddenin cinsini değiştirmez. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Kaynama ile buharlaşmayı aynı olay sanmak; buharlaşmanın yalnız yüzeyde, kaynamanın her yerde olduğunu karıştırmak. · Isı alan ve ısı veren olayların yönünü karıştırmak, örneğin donmayı ısı alarak olan olay saymak.
Öz kontrol: Bu olayda madde hangi hâlden hangi hâle geçiyor ve bu geçiş ısı alarak mı vererek mi olur?