Türkçe 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap) — Sayfa 50 Cevapları

Metinde çarkla çanak-çömlek yapıldığı söylenir; çark çömlekçinin döner tezgâhıdır.

1. Metinde "çark" kelimesinin geçtiği cümleyi bul: Hititlerden beri çarkla çanak-çömlek yapıldığı söyleniyor.
2. Çarkın bu cümlede çömlek yapmak için kullanılan bir araç olduğunu fark et.
3. Kili döndürerek biçim veren bu araca "çömlekçi çarkı" dendiğini yazarak anlamı belirt.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Çömlekçinin kili üzerinde döndürerek şekillendirdiği döner tezgâh. (Çömlek yapımında dönen araç anlamını koruduğu sürece geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Yazdığım anlamı cümlede "çark" yerine koyunca cümle anlamlı kalıyor mu?

Sözlükte çıkrık, kolla çevrilen makaralı araçtır.

1. Sözlükte "çıkrık" maddesini bul.
2. Tanımdaki ortak özelliği belirle: kolla döndürülen, makaralı bir araç olması.
3. Kuyudan su çekme ve iplik bükme gibi kullanım alanlarını ekleyerek tanımı yaz.

Kendini kontrol et: Tanımım çıkrığın nasıl çalıştığını ve ne işe yaradığını söylüyor mu?

Termos ve buzdolabı yaygınlaşınca testi ve küpler gereksiz kaldı.

1. "Termosun ve buzdolabının yaygınlaşması testilerin de küplerin de pabucunu dama attı." cümlesini bul.
2. Termos ve buzdolabı gelince testi ve küpe neden gerek kalmadığını düşün.
3. Deyimin burada küplerin ve testilerin önemini, kullanımını yitirmesi anlamına geldiğini yaz.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Testi ve küplerin gözden düşmesi, yerlerini termos ve buzdolabına bırakması. (Yerini yeni eşyaya kaptırma anlamını içerdiği sürece geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Açıklamam, eşyaların neden artık az kullanıldığını cümleyle uyumlu biçimde anlatıyor mu?

Deyim, bir kişi ya da şeyin yerini başkasına kaptırıp önemini kaybetmesini anlatır.

1. Sözlükte "pabuç" maddesi altındaki "pabucu dama atılmak" deyimini bul.
2. Deyimin genel anlamını oku: değerini, yerini yitirmek, başkası yüzünden önemsiz kalmak.
3. Bu anlamı metindeki küp örneğinden bağımsız, genel bir tanım olarak yaz.

Kendini kontrol et: Tanımım hem bir insan hem de bir eşya için kullanılabilecek kadar genel mi?

Soru, 2. etkinlikte anlamı belirlenen kelimeleri soruyor. Çark ve çıkrık metinde çömlekçi tezgâhı anlamında, testi ise toprak kap olarak kullanılır.

1. 2. etkinlikteki kelimeleri gözden geçir: çark, ilkel, testi, kuşak, çıkrık, pabucu dama atılmak.
2. Her kelimenin metindeki anlamını sözlük anlamıyla karşılaştır; fark varsa kelime metinde özel anlam kazanmıştır.
3. Çark ve çıkrığın metinde çömlekçinin hamuru döndürerek şekillendirdiği tezgâh anlamında kullanıldığını belirle.
4. Testinin toprak kap olarak çömlekçilik ürünü olduğunu, kuşak ve ilkelin meslekle özel bir bağı olmadığını fark et.
5. Çömlekçilikle ilgili özel anlam taşıyan kelimeleri satırlara yaz.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Çark ve çıkrık (Testi, sözlük anlamı da toprak kap olduğundan özel anlam taşıyan kelime sayılmazsa geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Yazdığın kelime, çömlekçilik dışındaki bir konuda kullanıldığında anlamı değişiyor mu?

Sözlükteki genel anlam makinelerde dönen tekerlek/dişlidir.

1. TDK Güncel Türkçe Sözlük'te "çark" maddesini aç.
2. Metindeki özel kullanımdan bağımsız, genel ilk anlamı seç.
3. Bir eksen çevresinde dönen tekerlek ya da dişli makine parçası anlamını kendi cümlenle yaz.

Kendini kontrol et: Yazdığım tanım saat, bisiklet ya da makine çarkı için de doğru oluyor mu?

İlkel fırınlar sıcaklık ayarı yapılamayan, yüksek ısı vermeyen basit fırınlardır.

1. "İlkel fırınlarda pişirme işlemi yüksek sıcaklıklarda yapılamadığından" cümlesini bul.
2. Aynı paragrafta bu fırınlarda sıcaklık ayarının da yapılamadığını oku.
3. Bu ipuçlarından "ilkel" kelimesinin basit, gelişmemiş, eski tür anlamında kullanıldığını yaz.

Kendini kontrol et: Yazdığım anlam, bu fırınların neden yüksek sıcaklığa çıkamadığını açıklıyor mu?

Sözlükte ilkel, gelişmemiş ve ilk devirlere ait demektir.

1. Sözlükte "ilkel" maddesine bak.
2. Genel anlamı seç: ilk çağlara özgü, basit, gelişmemiş olan.
3. Bu anlamı metindeki fırın örneğine bağlı kalmadan kısa bir tanım olarak yaz.

Kendini kontrol et: Tanımım "ilkel alet" ya da "ilkel toplum" gibi başka kullanımlara da uyuyor mu?

Metinde testiler, çömlekçinin ürün çeşitleri arasında sayılan toprak kaplardır.

1. Metinde mesleğin ürünlerinin sayıldığı cümleyi bul; orada "su testileri" geçiyor.
2. Testinin çömlekçinin topraktan yaptığı ürünlerden biri olduğunu fark et.
3. Anlamı, su koymaya yarayan toprak kap olarak yaz.

Kendini kontrol et: Yazdığım anlam, testinin hem topraktan yapıldığını hem de su için kullanıldığını söylüyor mu?

Sözlükte testi, kulplu toprak su kabıdır.

1. Sözlükte "testi" maddesini bul.
2. Tanımdaki temel özellikleri seç: su kabı olması, kulplu olması, genellikle topraktan yapılması.
3. Bu özellikleri tek cümlede birleştirerek yaz.

Kendini kontrol et: Tanımımda kabın ne için kullanıldığı ve neden yapıldığı yer alıyor mu?

Metinde dördüncü kuşağa ulaşamadan biten çömlekçilikten söz edilir; kuşak nesil anlamındadır.

1. "Dördüncü kuşağa ulaşamadan ömrünü dolduran çömlekçilik" cümlesini bul.
2. Mesleğin babadan oğula geçtiğini, "dördüncü" sözcüğünün sıra bildirdiğini düşün.
3. Buradan "kuşak" kelimesinin nesil anlamında kullanıldığını yaz.

Kendini kontrol et: "Kuşak" yerine "nesil" koyduğumda cümlenin anlamı korunuyor mu?

Sözlükte hem bele bağlanan şerit hem nesil anlamı vardır.

1. Sözlükte "kuşak" maddesindeki anlamları sırayla oku.
2. Bele sarılan şerit anlamını ve aynı dönemde yaşayan yaşıtlar topluluğu (nesil) anlamını seç.
3. Bu anlamları kısa tanımlar hâlinde yaz.

Kendini kontrol et: Yazdığım anlamlardan biri giysiyle, biri insan topluluğuyla mı ilgili?

Metinde 'ustalar çıkrık adı verilen tezgâhlarda hamuru şekillendirirler' denir; dolayısıyla çıkrık, çömlek hamurunun biçimlendirildiği döner tezgâhtır.