Ana sayfa›Biyoloji 9. Sınıf Ders Kitabı›Sayfa 87›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Biyoloji 9. sınıf · Bilimsel Araştırma ve Bilimin Doğası
Bilgi notu
Bilimsel Araştırma ve Bilimin Doğası
- Bilimsel bilgi gözlem, deney ve verilere dayanır; kanıt gerektirir.
- Hipotez, test edilebilen geçici bir açıklamadır; veriyle desteklenebilir ya da reddedilebilir.
- Kontrollü deneyde yalnız bağımsız değişken değiştirilir, diğer değişkenler sabit tutulur.
- Bilimsel bilgi yeni kanıtlarla değişebilir; sonuçlar tekrarlanabilir olmalıdır.
- Bilim etiği; verileri çarpıtmamayı, kaynak göstermeyi ve başkalarının emeğine saygıyı içerir.
Örnek: Bir öğrenci bitkilerin ışık miktarına göre büyümesini test ediyor. Bağımsız ve bağımlı değişkeni ve sabit tutulması gereken iki değişkeni yazınız.
Çözüm: Bağımsız değişken: ışık miktarı. Bağımlı değişken: bitkinin boyu. Sabit tutulacaklar: verilen su miktarı ve toprak türü.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Hipotez nedir? Tek cümleyle açıkla.
Kontrollü bir deneyde bağımsız değişken ne demektir?
Bir bilimsel sonucun güvenilir sayılması için başka araştırmacıların hangi işlemi yapabilmesi gerekir?
Uygulama
Ayşe, su sıcaklığının şekerin çözünme süresini etkileyip etkilemediğini araştırıyor. Üç bardağa 100 mL su koyuyor, sıcaklıkları farklı yapıyor ve her bardağa 1 çay kaşığı şeker atıp çözünme süresini ölçüyor. Bağımsız değişkeni, bağımlı değişkeni ve sabit tutulan iki değişkeni yaz.
Bir bilim insanı hipotezini destekleyen deney sonuçlarını rapora yazıp desteklemeyen iki deneyin sonucunu rapordan çıkarıyor. Bu davranış hangi bilim etiği ilkesine aykırıdır ve neden?
Bir gazete haberi, 'Bu bitki çayı herkesi iyileştirir.' diyor ve iddiayı yalnız tek bir kişinin deneyimine dayandırıyor. Bu iddianın bilimsel olarak yetersiz olmasının iki nedenini yaz.
Düşün
Bir araştırmacı, kırmızı renkli çiçeklerin arılar tarafından sarı çiçeklerden daha çok ziyaret edildiğini düşünüyor. Bu düşünceyi test edecek bir deney tasarla: hipotezi yaz, değişkenleri belirt, hangi verileri toplayacağını ve sonucu nasıl yorumlayacağını açıkla.
Bilimsel bilginin yeni kanıtlarla değişebilmesi bilimin güvenilirliğini azaltır mı? Gerekçeni tarihsel bir örnekle destekleyerek açıkla.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Gözlemlere dayanan, test edilebilen geçici açıklama ya da tahmindir. | Hipotez, deney veya gözlemle sınanarak desteklenir ya da reddedilir. | 8 |
| 2 | Araştırmacının etkisini görmek için bilerek değiştirdiği değişkendir. | Diğer tüm değişkenler sabit tutulurken yalnız bağımsız değişken değiştirilir. | 8 |
| 3 | Deneyi aynı koşullarda tekrarlayıp benzer sonuçları elde edebilmeleri (tekrarlanabilirlik). | Tekrarlanabilir sonuçlar tesadüfi olmayıp güvenilir kabul edilir. | 8 |
| 4 | Bağımsız değişken: su sıcaklığı. Bağımlı değişken: çözünme süresi. Sabit tutulan değişkenler: su miktarı (100 mL) ve şeker miktarı (1 çay kaşığı). | Ayşe'nin bilerek değiştirdiği sıcaklık bağımsız, ölçtüğü süre bağımlı değişkendir; sabit tutulanlar sonucu etkilememesi için aynı bırakılır. | 12 |
| 5 | Dürüstlük (verileri çarpıtmama) ilkesine aykırıdır; çünkü elde edilen tüm sonuçlar eksiksiz ve olduğu gibi raporlanmalıdır, sonuçları seçerek yazmak yanıltıcıdır. | Bilimsel sonuçlar hipotezi desteklemese de bildirilmelidir; aksi hâlde kanıt eksik ve çarpıtılmış olur. | 12 |
| 6 | Ölçütler: (1) Tek kişilik gözleme dayanır, örneklem çok küçüktür: 6 puan. (2) Ölçülebilir veri, kontrol grubu ve deneyin tekrarlanabilirliği yoktur (herkesi iyileştirdiği genellemesi kanıtlanmamıştır): 6 puan. Toplam 12 puan. | Bilimsel bir iddia, yeterli sayıda kontrollü ve tekrarlanabilir veriyle desteklenmelidir; tek bir kişinin deneyimi genelleme yapmaya yetmez. | 12 |
| 7 | Ölçütler: (1) Test edilebilir bir hipotez yazma (örneğin 'Arılar kırmızı çiçekleri sarı çiçeklerden daha çok ziyaret eder.'): 4 puan. (2) Bağımsız değişken (çiçek rengi) ve bağımlı değişken (arı ziyaret sayısı): 4 puan. (3) En az bir sabit değişken (çiçek sayısı, boyutu, ortam, gözlem süresi vb.): 4 puan. (4) Ölçülebilir veri toplama (belirli sürede her renge gelen arı sayısını sayma): 4 puan. (5) Sonucu veriye göre yorumlama (ziyaret sayıları hipotezi destekliyor ya da desteklemiyor) ve deneyi tekrarlama: 4 puan. Toplam 20 puan. | Bilimsel yöntem; test edilebilir hipotez, kontrollü değişkenler, ölçülebilir veri ve veriye dayalı yorumdan oluşur. | 20 |
| 8 | Ölçütler: (1) Bilimsel bilginin yeni kanıtlar ortaya çıktıkça değişebildiğini belirtme: 5 puan. (2) Uygun bir örnek verme (örneğin evrenin merkezinde Dünya'nın olduğu anlayışından Güneş merkezli anlayışa geçilmesi): 5 puan. (3) Değişebilirliğin güvenilirliği azaltmadığını, aksine bilimin kendini düzeltebildiğini gerekçelendirme: 6 puan. (4) Bilimsel bilginin kanıta dayandığını vurgulama: 4 puan. Toplam 20 puan. | Bilim, daha iyi kanıt bulunduğunda açıklamalarını gözden geçirir; bu özellik bilgiyi dogmadan ayırır ve güvenilirliğini artırır. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Hipotezi kesin doğru bir bilgi sanmak. · Kontrollü bir deneyde birden fazla değişkeni aynı anda değiştirmek.
Öz kontrol: Deneyimde yalnız bir değişkeni mi değiştirdim ve sonucumu veriyle destekledim mi?