Ana sayfa›Türkçe 6. Sınıf Ders Kitabı (1. Kitap)›Sayfa 84›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Türkçe 6. sınıf · Kök, Ek ve Sözcük Türetme
Bilgi notu
Kök, Ek ve Sözcük Türetme
- Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır; ona yapım eki gelince yeni sözcük türer.
- Yapım ekleri yeni anlam katar (göz-lük, göz-lem); çekim ekleri anlamı değiştirmez, cümledeki göreve bağlıdır (göz-ler).
- Aynı kökten türeyen sözcüklerin anlamları birbiriyle ilişkilidir.
- Sözcükler anlamına göre bir kavramı adlandırabilir, bir işi anlatabilir ya da bir niteliği bildirebilir.
- -mak/-mek eki fiilin adını (mastar) oluşturur.
Örnek: 'Tuz' köküne -lu eki gelince oluşan sözcük ne anlama gelir? Aynı kökten iş bildiren bir sözcük türetiniz.
Çözüm: tuz + lu = tuzlu: 'tuzu olan' (nitelik bildirir). İş bildiren sözcük: tuz + la + mak = tuzlamak (tuz koymak).
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
'Göz' köküne -lük eki getirerek yeni bir sözcük türetiniz ve anlamını yazınız.
'Okumak' sözcüğündeki -mak ekinin görevi nedir?
'Süt' köküne -çü eki getirilirse oluşan sözcüğü ve anlamını yazınız.
Uygulama
'Dişçi', 'dişli' ve 'dişlemek' sözcüklerinin ortak kökünü yazınız ve her sözcüğün anlamını açıklayınız.
'Susuz' sözcüğünün kökünü, yapım ekini ve anlamını yazınız; ardından aynı kökten iş bildiren bir sözcük türetiniz.
'Akıllı çocuk sorunu hemen çözdü.' cümlesinde 'akıllı' sözcüğü hangi sözcüğü niteler ve ona hangi anlamı katar?
Düşün
'Başlık', 'başkan' ve 'başlamak' sözcüklerinin ortak kökünü yazınız, her sözcüğün anlamını açıklayınız ve bu anlamların kökle nasıl ilişkili olduğunu belirtiniz.
Bir öğrenci 'çiçekçi' ve 'çiçeklik' sözcüklerinin aynı kökten geldiğini ama anlamlarının farklı olduğunu söylüyor. İki sözcüğün anlamını yazarak ekin anlam üzerindeki etkisini açıklayınız; ardından kendi seçtiğiniz bir kökten farklı iki ek alan iki sözcük türetip anlamlarını yazınız.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Gözlük: görmeye yardımcı olan ya da gözü koruyan araç. | -lük eki köke 'araç, eşya' anlamı katarak yeni bir sözcük türetir. | 8 |
| 2 | Fiilin (işin) adını yapar; mastar ekidir. | -mak/-mek eki fiil köklerine gelerek işin adını bildiren sözcük oluşturur. | 8 |
| 3 | Sütçü: süt satan veya sütle uğraşan kişi. | -cı/-çi/-cu/-çü eki meslek ya da iş yapan kişiyi bildiren sözcük türetir. | 8 |
| 4 | Tam puan ölçütleri: Ortak kök 'diş': 3 puan. Dişçi: diş tedavisi yapan kişi: 3 puan. Dişli: dişi olan: 3 puan. Dişlemek: dişle ısırmak: 3 puan. Toplam 12 puan. | Üç sözcük de 'diş' kökünden türemiştir; her ek köke farklı bir anlam katar. | 12 |
| 5 | Kök: su; ek: -suz (yokluk anlamı katar); anlam: suyu olmayan. İş bildiren sözcük: sulamak (su + la + mak). | -suz eki yokluk bildirir; su köküne -la ve -mak eklenince iş bildiren sulamak oluşur. | 12 |
| 6 | 'Çocuk' sözcüğünü niteler; onun zeki, aklı olan biri olduğunu bildirir. | Akıllı sözcüğü, adın (çocuk) niteliğini bildirir. | 12 |
| 7 | Tam puan ölçütleri: Ortak kök 'baş': 4 puan. Başlık: yazının başına konan ad, başa takılan eşya: 4 puan. Başkan: topluluğun başında bulunan yönetici: 4 puan. Başlamak: bir işin ilk adımını atmak: 4 puan. Üç sözcüğün de 'baş' kökünden türediğini; 'baş' sözcüğündeki 'ön, ilk, en üst yer' anlamıyla ilişkili olduğunu ama her birinin farklı bir anlam taşıdığını belirtme: 4 puan. Toplam 20 puan. | Aynı kökten türeyen sözcükler anlamca birbiriyle ve kökle ilişkilidir, ancak her biri farklı bir kavramı anlatır. | 20 |
| 8 | Tam puan ölçütleri: Çiçekçi: çiçek satan kişi: 4 puan. Çiçeklik: çiçek yetiştirilen ya da konulan yer/kap: 4 puan. -çi ekinin iş yapan kişiyi, -lik ekinin yer ya da araç anlamı kattığını açıklama: 4 puan. Kendi seçtiği kökten iki ayrı ekle uygun sözcük türetme (ör. taşçı, taşlık): 4 puan. İki sözcüğün anlamını doğru yazma: 4 puan. Toplam 20 puan. | Aynı köke gelen farklı ekler farklı anlamlar katar; böylece aynı kökten farklı sözcükler türer. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Ekli sözcüğü kök sanmak ve gözlem-göz gibi sözcükler arasındaki kök ilişkisini fark etmemek. · Her ekin sözcüğe aynı anlamı kattığını sanmak; oysa -lık eki yer, araç ya da durum bildirebilir.
Öz kontrol: Bulduğum sözcüğün kökünü ve ekini ayırıp ekin anlama katkısını açıklayabiliyor muyum?