Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (1. Kitap)›Sayfa 79›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Sürtünme Kuvveti ve Yüzey Pürüzlülüğü
Bilgi notu
Sürtünme Kuvveti ve Yüzey Pürüzlülüğü
- Birbirine değen iki yüzey arasında hareketi engellemeye çalışan kuvvete sürtünme kuvveti denir.
- Sürtünme kuvveti, hareket yönüne zıt yönde etki eder.
- Yüzey ne kadar pürüzlüyse sürtünme o kadar fazladır; düz ve kaygan yüzeylerde sürtünme azdır.
- Sürtünme yürümemizi ve fren yapmamızı sağlar (yararlı), ama yüzeyleri aşındırır ve hareketi zorlaştırır (zararlı).
Örnek: Aynı kızağı önce buzlu bir zeminde, sonra kuru bir halı üzerinde çekiyoruz. Hangisinde daha az kuvvet gerekir?
Çözüm: Buz düz ve kaygandır, sürtünme azdır. Halı pürüzlüdür, sürtünme fazladır. Bu yüzden buzda daha az kuvvet gerekir.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Sürtünme kuvveti, cismin hareket yönüne göre hangi yöndedir?
Aynı kutuyu önce cilalı mermer zeminde, sonra kaba betonlu bir zeminde itiyoruz. Hangi zeminde sürtünme kuvveti daha büyüktür?
Kış lastiklerinin tabanı girintili çıkıntılı desenlerle yapılır. Bu desenler sürtünmeyi artırır mı, azaltır mı?
Uygulama
Bir kayakçı kayaklarının altına mum sürüyor. Mum sürtünmeyi artırır mı, azaltır mı? Bu durum kayakçıya ne yarar sağlar?
Bisiklet zinciri dişlilere sürtündüğü için zamanla aşınır. Bu zararı azaltmak için zincire ne yapılabilir ve bu işlem sürtünmeyi nasıl etkiler?
Aynı tahta bloğu üç farklı yüzeyde sabit hızla çekmek için gereken kuvvet ölçülüyor: cam yüzeyde 2 N, çimende 6 N, halıda 9 N. Yüzeyleri pürüzlülüğü en azdan en çoğa doğru sıralayınız.
Düşün
Karlı bir yolda araçların tekerleklerine zincir takılır. Zincir sürtünmeyi nasıl etkiler? Bu durumun yararlı olduğu bir sonucu ve zararlı olabileceği bir sonucu yazınız.
Üç gözlem yapılıyor: (I) Kramponlu ayakkabı çimde kaymadan koşmayı sağlar. (II) Buz pateni buz üzerinde kolayca kayar. (III) Sık kullanılan fren pabuçları zamanla incelir. Bu gözlemlerden hareketle sürtünme kuvveti hakkında bir genelleme cümlesi yazınız ve her gözlemin genellemenin hangi kısmını desteklediğini belirtiniz.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Hareket yönüne zıt yöndedir. | Sürtünme hareketi engellemeye çalıştığı için hareketin tersine etki eder. | 8 |
| 2 | Kaba betonlu zeminde. | Yüzey ne kadar pürüzlüyse sürtünme o kadar fazladır; kaba beton, cilalı mermerden daha pürüzlüdür. | 8 |
| 3 | Artırır. | Pürüzlü yüzey sürtünmeyi artırır; böylece lastik yola daha iyi tutunur. | 8 |
| 4 | Mum yüzeyi kaygan yaptığı için sürtünmeyi azaltır; kayakçı karda daha kolay ve hızlı kayar. | Kaygan yüzeyde sürtünme azdır, hareket zorlaşmaz. | 12 |
| 5 | Zincir yağlanır; yağ yüzeyleri kaygan yapar ve sürtünmeyi azaltır. | Sürtünme azalınca yüzeyler daha az aşınır. | 12 |
| 6 | Cam, çimen, halı. | Bloğu çekmek için gereken kuvvet ne kadar büyükse sürtünme o kadar fazladır: 2 N < 6 N < 9 N. | 12 |
| 7 | Ölçütler (toplam 20 puan): Zincir yüzeyi pürüzlü yaparak sürtünmeyi artırır (6 puan). Yararlı sonuç: tekerlek kara tutunur, araç kaymadan ilerler ya da durabilir (7 puan). Zararlı sonuç: zincir ve yol yüzeyi aşınır, araç daha fazla yakıt harcar ya da hareket zorlaşır (7 puan). | Pürüzlü yüzey sürtünmeyi artırır; fazla sürtünme hem tutunmayı sağlar hem aşınma ve enerji kaybı yaratır. | 20 |
| 8 | Ölçütler (toplam 20 puan): Genelleme: sürtünme kuvveti ortama göre hem yararlı hem zararlı olabilir; pürüzlü yüzeylerde fazla, kaygan yüzeylerde azdır (8 puan). I: sürtünme tutunmayı sağlar, yararlıdır (4 puan). II: sürtünme az olunca hareket kolaylaşır (4 puan). III: sürtünme yüzeyleri aşındırır, zararlıdır (4 puan). | Farklı ortamlardaki gözlemler ortak bir sonuçta birleştirilir; bu, tümevarımsal akıl yürütmedir. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Sürtünmenin her zaman zararlı olduğunu düşünmek. · Pürüzlü yüzeylerde sürtünmenin daha az olduğunu sanmak.
Öz kontrol: Cevabımda yüzeyin pürüzlülüğü ile sürtünme miktarı arasındaki ilişkiyi belirttim mi?