Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 36›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Gölge Oluşumu
Bilgi notu
Gölge Oluşumu
- Işık doğrusal yayılır ve saydam olmayan (opak) cisimlerden geçemez.
- Gölge; ışık kaynağı, opak cisim ve ekran bulunduğunda cismin arkasında ışığın ulaşamadığı koyu bölgedir.
- Noktasal ışık kaynağında yalnız tam gölge oluşur.
- Gölgenin biçimi cismin biçimine benzer; cisim kaynağa yaklaşırsa gölge büyür.
Örnek: Noktasal bir el feneri ile ekran arasına 10 cm kenarlı kare biçimli bir karton tutuluyor. Karton fenere yaklaştırılırsa ekrandaki gölge nasıl değişir?
Çözüm: 1) Kartonun kenarlarından geçen ışınlar gölgenin sınırını belirler. 2) Karton kaynağa yaklaşınca bu ışınlar ekrana daha geniş açıyla ulaşır. 3) Gölge büyür, biçimi kare olarak kalır.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Bir gölgenin oluşabilmesi için gerekli olan üç öğeyi yaz.
Işığı geçirmeyen cisimlere ne ad verilir?
Noktasal bir ışık kaynağı kullanıldığında ekranda hangi tür gölge oluşur?
Uygulama
Noktasal bir ışık kaynağı, üçgen biçimli opak bir levha ve ekran aynı doğru üzerinde, levha kaynak ile ekranın arasında olacak biçimde sıralanmıştır. Ekrandaki gölgenin biçimi ve büyüklüğü levhaya göre nasıldır?
Bir el feneri ekrandan 100 cm uzaktadır. Opak bir karton aynı doğru üzerinde önce fenerden 80 cm, sonra fenerden 20 cm uzaklıkta tutuluyor. Hangi durumda ekrandaki gölge daha büyüktür? Nedenini yaz.
Güneş ışığıyla oluşan bir ağaç gölgesinin uzunluğu sabah saatlerinde öğle saatine göre nasıl farklıdır? Nedenini yaz.
Düşün
Ece, karanlık bir odada noktasal bir el fenerini sabit tutuyor ve fener ile duvar arasına kare biçimli opak bir karton levha koyuyor. Levhayı duvara doğru yaklaştırdıkça duvardaki gölgenin büyüklüğü ve biçimi nasıl değişir? Gerekçesiyle açıkla.
Ali, noktasal el fenerini sabit tutarak fener ile ekran arasına daire biçimli opak bir levha koymuştur. Ekrandaki gölgeyi büyütmek için neler yapabilir? Yaptığın her önerinin nedenini ışığın yayılışıyla açıkla.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Işık kaynağı, opak (ışığı geçirmeyen) cisim ve gölgenin düşeceği ekran (yüzey). | Gölge, ışığın opak bir cisim tarafından engellenmesiyle cismin arkasında oluşan karanlık bölgedir; bu yüzden bu üç öğe birlikte bulunmalıdır. | 8 |
| 2 | Opak (saydam olmayan) cisimler. | Opak cisimler ışığı geçirmez, bu nedenle arkalarında gölge oluşur. | 8 |
| 3 | Yalnız tam gölge (koyu bölge) oluşur. | Noktasal kaynakta cismin kenarından geçen ışınlar tek bir sınır oluşturur; bu yüzden yarı gölge görülmez. | 8 |
| 4 | Gölge üçgen biçimlidir ve levhadan büyüktür. | Işık doğrusal yayılır; levhanın köşelerine değen ışınlar ekrana ulaşınca levhanın biçimini koruyan, daha büyük bir bölgeyi sınırlar. | 12 |
| 5 | Fenerden 20 cm uzaklıktaki durumda gölge daha büyüktür; karton kaynağa yaklaştıkça kenarlarından geçen ışınlar ekranda daha geniş bir bölgeyi sınırlar. | Işık doğrusal yayılır; gölge, cismin yaklaşık ekran uzaklığı ÷ cisim-kaynak uzaklığı katı kadar büyür: 100 ÷ 20 = 5 kat ve 100 ÷ 80 = 1,25 kat. | 12 |
| 6 | Sabah gölge öğleden daha uzundur; Güneş ufka yakın olduğu için ışınlar eğik gelir ve gölge uzar. | Öğlen Güneş en yüksekte olduğundan ışınlar daha dik gelir ve gölge kısalır; sabah ise ışınlar eğik gelir ve gölge uzar. | 12 |
| 7 | Ölçütler: (1) Gölge küçülür ve büyüklüğü levhanın büyüklüğüne yaklaşır: 6 puan. (2) Gölgenin biçimi değişmez, kare olarak kalır: 4 puan. (3) Gerekçe: Işık doğrusal yayılır, levhanın kenarlarından geçen ışınlar levha duvara yaklaştıkça ekranda daha dar bir bölgeyi sınırlar: 6 puan. (4) Noktasal kaynak olduğu için yalnız tam gölge oluştuğunu belirtme: 4 puan. Toplam 20 puan. | Levha duvara yaklaşınca kaynaktan kenarlara giden ışınların duvara ulaşmadan önce açılacağı mesafe azalır; gölge küçülür fakat ışık düz gittiği için biçim korunur. | 20 |
| 8 | Ölçütler: (1) Levhayı fenere yaklaştırma: 6 puan. (2) Ekranı levhadan uzaklaştırma: 6 puan. (3) Daha büyük bir levha kullanma: 4 puan. (4) Işığın doğrusal yayıldığını, kenarlara değen ışınların ekranda daha geniş bir bölge sınırladığını belirten gerekçe: 4 puan. Toplam 20 puan. | Işık doğrusal yayıldığından levhanın kenarlarından geçen ışınlar ne kadar açık ya da uzağa gidiyorsa gölge o kadar büyür; büyük levha da daha geniş bir gölge sınırı verir. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Gölgenin her zaman cisimden küçük olacağını düşünmek. · Saydam cisimlerin de opak cisimler gibi koyu gölge oluşturduğunu sanmak.
Öz kontrol: Çizdiğim ışınlar düz mü ve cismin kenarlarına değiyor mu?