Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 45›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Işığın Yayılması, Işığı Geçirme ve Gölge
Bilgi notu
Işığın Yayılması, Işığı Geçirme ve Gölge
- Işık, kaynağından her yöne doğrusal (düz) çizgiler hâlinde yayılır.
- Işığın büyük kısmını geçiren maddeler saydam, bir kısmını geçirenler yarı saydam, hiç geçirmeyenler saydam olmayan maddelerdir.
- Saydam olmayan bir cisim ışığı engelleyince arkasında gölge oluşur.
- Gölgenin boyu; kaynak ile cisim, cisim ile ekran arasındaki uzaklığa ve cismin büyüklüğüne bağlıdır.
Örnek: Tül perdenin arkasındaki ağaç bulanık görünüyor. Tül perde ışık geçirme bakımından hangi sınıftadır?
Çözüm: Işığın bir kısmı perdeden geçiyor, ama arkası net görünmüyor. Bu özellik yarı saydam maddelere aittir.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Karanlık bir odanın ortasındaki mum yakılınca odanın köşelerindeki eşyalar da görünür hâle geliyor. Bu durumu ışığın yayılma biçimiyle açıkla.
Tahta bir kapı, ışığı geçirme durumuna göre hangi sınıfta yer alır? Nedenini yaz.
Güneşli bir günde bir ağacın altında karanlık bir bölge oluşuyor. Bu bölgenin nasıl oluştuğunu açıkla.
Uygulama
Bir fenerin önüne sırayla şeffaf bir cam bardak, buzlu bir cam bardak ve metal bir bardak tutuluyor. Her bardağın arkasındaki duvarda ne gözlenir ve her bardak ışık geçirme bakımından hangi sınıftadır?
Bir fener, karton bir şekil ve perde ile deney yapılıyor. Fener ve perde yerinde sabitken karton perdeye yaklaştırılırsa perdedeki gölgenin boyu nasıl değişir? Nedenini yaz.
Bir seranın üzerini örtmek için ışık geçirme durumuna göre hangi sınıftan madde seçilmelidir? Nedenini yaz.
Düşün
Bir banyo penceresi için komşuların içeriyi görmemesi ama gün ışığının içeri girmesi isteniyor. Saydam, yarı saydam ve saydam olmayan maddelerden hangisi uygundur? Diğer iki sınıfın neden uygun olmadığını açıkla.
Mina karanlık bir odada fener, karton bir şekil ve perde ile deney yapıyor. Kartonu fenere yaklaştırınca perdedeki gölgenin büyüdüğünü, kartonu perdeye yaklaştırınca küçüldüğünü gözlüyor. Bu iki gözlemi ışığın yayılma biçimiyle açıkla ve gölgeyi küçültmek için yapılabilecek iki işlem yaz.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Işık mumdan her yöne doğrusal çizgiler hâlinde yayılır; bu yüzden odanın köşelerine de ulaşır. | Işık yalnız bir yöne değil, kaynaktan çıkan bütün yönlere düz yolla gider. | 8 |
| 2 | Saydam olmayan madde sınıfındadır; çünkü ışığı hiç geçirmez. | Işığın hiç geçmediği maddeler saydam olmayan maddelerdir. | 8 |
| 3 | Işık doğrusal yayılır; ağaç ışığı geçirmediği için ışık ağacın arkasına ulaşamaz ve orada gölge oluşur. | Doğrusal yayılan ışık saydam olmayan bir cisim tarafından engellenince arkasında karanlık bölge kalır. | 8 |
| 4 | Ölçütler: Şeffaf cam bardak: ışığın büyük kısmı geçer, duvar parlak aydınlanır; saydam (4 puan). Buzlu cam bardak: duvarda loş ve dağınık bir ışık görülür; yarı saydam (4 puan). Metal bardak: ışık geçmez, duvarda koyu bir gölge oluşur; saydam olmayan (4 puan). | Geçen ışık miktarı azaldıkça duvardaki aydınlık azalır; bu miktar sınıfı belirler. | 12 |
| 5 | Gölgenin boyu küçülür; karton perdeye yaklaştıkça kartonun kenarlarından geçen ışık çizgileri daha az açılır. | Işık doğrusal yayıldığı için kartonun kenarlarını geçen ışınlar perdeye daha yakın bir yerde kalır ve karanlık bölge daralır. | 12 |
| 6 | Saydam bir madde (cam veya şeffaf plastik) seçilmelidir; ışığın büyük kısmı geçer ve bitkiler yeterli ışık alır. | Bitkilerin büyümesi için ışığa ihtiyaç vardır; saydam madde ışığın çoğunu geçirir. | 12 |
| 7 | Ölçütler: Yarı saydam madde uygundur (6 puan). Saydam madde uygun değildir; çünkü içerisi net görünür (7 puan). Saydam olmayan madde uygun değildir; çünkü gün ışığını hiç geçirmez (7 puan). | Yarı saydam maddeler ışığın bir kısmını geçirir ama arkasındaki cismi bulanık gösterir. | 20 |
| 8 | Ölçütler: Işığın doğrusal yayıldığını belirtme (6 puan). Karton fenere yaklaşınca kartonun daha geniş bir ışık demetini engellediğini ve gölgenin büyüdüğünü açıklama (5 puan). Karton perdeye yaklaşınca gölgenin küçüldüğünü açıklama (4 puan). Gölgeyi küçültmek için iki işlem: kartonu fenerden uzaklaştırmak, kartonu perdeye yaklaştırmak (5 puan). | Gölgenin boyu, doğrusal yayılan ışığın cisim tarafından ne kadarının engellendiğine ve cismin ekrana olan uzaklığına bağlıdır. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Öğrenciler buzlu camı saydam sanır; oysa arkasındaki cisim bulanık göründüğü için yarı saydamdır. · Öğrenciler cisim kaynağa yaklaşınca gölgenin küçüleceğini düşünür; oysa gölge büyür.
Öz kontrol: Bir maddenin arkasındaki cisim net, bulanık ya da hiç görünmüyorsa o maddeyi hangi sınıfa koyarsın?