Ana sayfa›Fen Bilimleri 5. Sınıf Ders Kitabı (2. Kitap)›Sayfa 55›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Fen Bilimleri 5. sınıf · Maddenin Tanecikli Yapısı ve Hâlleri
Bilgi notu
Maddenin Tanecikli Yapısı ve Hâlleri
- Her madde, gözle görülemeyen çok küçük taneciklerden oluşur.
- Katıda tanecikler birbirine çok yakın ve düzenlidir; yerlerinde titreşir.
- Sıvıda tanecikler birbirine yakındır ama düzensizdir; birbirinin üzerinden kayarak yer değiştirir.
- Gazda tanecikler birbirinden çok uzaktır; bulundukları kabın her yerine yayılarak hızlı hareket eder.
Örnek: Bir odada açılan parfüm şişesinin kokusu kısa sürede odanın öbür köşesine ulaşır. Bunun nedeni nedir?
Çözüm: Parfüm buharı gazdır. Gaz taneciklerinin arasında büyük boşluk vardır ve tanecikler hızlı hareket eder; bu yüzden koku odanın her yerine yayılır.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Havası şişirilmiş bir balonun içindeki gaz taneciklerinin balonun bütün iç hacmine dağılmasının nedenini tek cümleyle yazınız.
Maddelerin hepsi hangi çok küçük yapı taşlarından oluşur? Bu yapı taşlarına ne ad verilir?
Bir buz küpünün hangi hâlde olduğunu ve bu hâlde taneciklerin birbirine göre yakınlık ve düzen durumunu yazınız.
Uygulama
Bir kaptaki zeytinyağı, kap eğildiğinde akıyor ve kabın şeklini alıyor. Bu durumu sıvı taneciklerinin hareketiyle ilişkilendirerek tek cümleyle açıklayınız.
Aynı sayıda tanecik içeren katı, sıvı ve gaz hâlindeki üç örnek düşünelim. Taneciklerin arasındaki boşluğa göre bu hâlleri en azdan en çoğa doğru sıralayınız.
Bir öğrenci, içi su dolu bir şırıngayı ve içi hava dolu bir şırıngayı pistonlarını iterek sıkıştırmaya çalışıyor. Hangi şırınganın pistonunu itmek daha kolaydır? Taneciklerin arasındaki boşluğa dayanarak açıklayınız.
Düşün
Ayşe, 'Katı maddelerin tanecikleri hiç hareket etmez.' diyor. Ayşe'nin düşüncesinin neden hatalı olduğunu, katı, sıvı ve gaz hâllerindeki tanecik hareketlerini karşılaştırarak açıklayınız.
Kapalı bir kapta aynı maddenin, suyun, buz, sıvı su ve su buharı olmak üzere üç hâli olduğunu düşünelim. Üçünde de madde su olduğuna göre bu hâllerin farklı özellikler göstermesinin nedenini tanecik modeliyle açıklayınız.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Gaz tanecikleri birbirinden uzaktır ve her yöne serbestçe hızlı hareket eder. | Gazlarda tanecikler arasında büyük boşluk vardır ve tanecikler bağımsız hareket eder; bu yüzden bulundukları kabın tamamına yayılırlar. | 8 |
| 2 | Tanecikler (maddeler tanecikli yapıdadır). | Madde, gözle görülemeyen çok küçük taneciklerden oluşur. | 8 |
| 3 | Katı hâldedir; tanecikler birbirine çok yakın ve düzenlidir. | Buz suyun katı hâlidir; katılarda tanecikler çok yakın ve düzenli dizilir. | 8 |
| 4 | Sıvı tanecikleri birbirinin üzerinden kayarak yer değiştirebildiği için sıvı akar ve kabın şeklini alır. | Sıvıda tanecikler yakın ama düzensizdir ve kayarak yer değiştirir; sıvının akışkanlığı bundan kaynaklanır. | 12 |
| 5 | Katı, sıvı, gaz. | Katıda boşluk en az, sıvıda daha fazla, gazda en fazladır. | 12 |
| 6 | Ölçütler (toplam 12 puan): Hava dolu şırınganın pistonunu itmek daha kolaydır (4 puan). Gazda tanecikler arasındaki boşluk çok fazladır (4 puan). Piston itildiğinde gaz tanecikleri birbirine yaklaşabilir; sıvıda boşluk az olduğundan tanecikler kolayca yaklaşamaz (4 puan). | Gazın tanecikleri arasında çok boşluk olduğu için sıkıştırılabilir; suyun tanecikleri zaten birbirine yakın olduğundan su sıkıştırılamaz. | 12 |
| 7 | Ölçütler (toplam 20 puan): Katıda tanecikler yerinde titreşir, yani hareket vardır; bu yüzden ifade hatalıdır (8 puan). Sıvıda tanecikler titreşmenin yanında birbirinin üzerinden kayarak yer değiştirir (6 puan). Gazda tanecikler her yöne serbestçe ve hızlı hareket eder (6 puan). | Her hâlde tanecikler hareketlidir; farklı olan hareketin türü ve serbestliğidir: katıda titreşim, sıvıda kayma, gazda serbest ve hızlı hareket. | 20 |
| 8 | Ölçütler (toplam 20 puan): Üç hâlde de madde aynı tür su taneciklerinden oluşur; tanecik türü değişmez (5 puan). Hâller arasındaki fark taneciklerin birbirine yakınlığında, düzeninde ve hareketinde ortaya çıkar (8 puan). Katıdan gaza doğru tanecikler arası boşluk arttığı için buz şeklini korur, sıvı su akar, su buharı bulunduğu kabı doldurur (7 puan). | Tanecik türü aynıdır; yakınlık, düzen ve hareket değiştikçe maddenin gözlenen özellikleri değişir. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Katı maddelerin tanecikleri hiç hareket etmez diye düşünmek. · Gaz taneciklerinin arasındaki boşluğu sıvıdakiyle aynı sanmak.
Öz kontrol: Üç hâl için de taneciklerin birbirine ne kadar yakın olduğunu ve nasıl hareket ettiğini söyleyebiliyor muyum?