Ana sayfa›Biyoloji 9. Sınıf Ders Kitabı›Sayfa 88›Çalışma kağıdı
Yazdırırken “Arka planı yazdır” seçeneğini kapatabilirsiniz. Cevap anahtarı ayrı sayfadadır.
Biyoloji 9. sınıf · Bilimsel Araştırmalarda Etik
Bilgi notu
Bilimsel Araştırmalarda Etik
- Bilim etiği; dürüstlük, tarafsızlık ve başkalarının emeğine saygıyı gerektirir.
- Veri tahrifi, verilerin amaca uygun görünmesi için değiştirilmesi; veri uydurma ise gerçekte olmayan verilerin yazılmasıdır.
- İntihal, başkasının fikir veya çalışmasını kaynak göstermeden kullanmaktır; haksız yazarlık ise katkısı olmayan birinin yazar gösterilmesidir.
- Kaynakça gösterme ve katılımcılardan izin alma, etik uygulamalardandır.
Örnek: Bir öğrenci internette bulduğu bir grafiği kaynak göstermeden raporuna koyuyor. Hangi etik ihlal vardır ve nasıl düzeltilir?
Çözüm: Bu bir intihaldir (başkasının çalışmasını kaynak göstermeden kullanma). Grafiğin kaynağı belirtilmeli ya da kendi verisiyle yeni bir grafik hazırlanmalıdır.
Önce bilgi notunu oku, sonra kendin çöz; işlemlerini çözüm alanına yaz. Bitirince cevap anahtarıyla kontrol et. Sorular açık uçlu ve kısa cevaplıdır (yazılı sınav biçimi).
Isınma
Araştırma sonuçlarının amaca uygun görünmesi için değiştirilmesi, bilim etiği açısından hangi ihlal olarak adlandırılır?
Çalışmaya katkısı olmayan bir kişinin makalede yazar olarak gösterilmesi hangi etik ihlaldir?
Bir bilimsel çalışmada kullanılan kaynakların listelendiği bölümün adı nedir?
Uygulama
Ali, deneyini 10 kez yaptı; hipotezine uymayan 2 sonucu rapora yazmadı. Bu davranış hangi etik ilkeyle çelişir ve bilimsel açıdan nasıl bir sorun doğurur?
Bir ilaç araştırmasında gönüllülerden araştırmanın amacı ve olası riskleri anlatılarak izin alınması neden gereklidir?
Başka araştırmacıların aynı deneyi tekrarlayıp sonucu doğrulayabilmesi için araştırmacı raporunda hangi bilgileri açıkça yazmalıdır ve neden?
Düşün
Bir araştırmayı Deniz tasarladı ve deneyleri yaptı. Kaan yalnızca laboratuvarı kullanma izni verdi. Okul müdürü çalışmaya hiç katılmadı. Makaledeki yazar sırası "Müdür, Kaan, Deniz" olarak yazıldı. Bu durumu etik açıdan değerlendir ve düzeltilmiş bir yazar listesi öner.
Bir öğrenci grubunda Cem, bir arkadaşının yaptığı deneyin sonuçlarını izinsiz alıp sunumda kendi sonuçları gibi gösteriyor. Bu davranışı bilim etiği açısından değerlendir; sonuçlarını ve doğru davranışı açıkla.
Bu kağıt yapay zekâ ile hazırlanmıştır; insan editör onayı yoktur. Hata görürseniz kitavuz.com'da “Hata bildir” ile haber verin.
Yapay zekâ ile hazırlandı; insan editör onayı yoktur. Her cevap bağımsız bir ikinci çözümle karşılaştırıldı. Sınıfta kullanmadan önce bir kez kendiniz kontrol edin.
| No | Cevap / puanlama ölçütü | Kısa gerekçe | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | Veri tahrifi (verilerin değiştirilmesi) | Gerçek veriyi değiştirmek, sonuçları gerçek durumdan uzaklaştırır. | 8 |
| 2 | Haksız yazarlık | Yazarlık, çalışmaya gerçek katkı yapanlara aittir. | 8 |
| 3 | Kaynakça | Kaynakça, kullanılan kaynakların gösterildiği bölümdür. | 8 |
| 4 | Dürüstlük ilkesiyle çelişir (verinin seçici kullanılması). Sonuçlar gerçeği yansıtmaz; bu yüzden yanlış bir sonuca varılır. | Tüm verilerin raporlanması gerekir; yalnız uyan verileri yazmak sonucu gerçekten uzaklaştırır. | 12 |
| 5 | Gönüllüler amacı ve riskleri bilerek, kendi istekleriyle katılır; böylece hakları ve sağlıkları korunur. | İnsanlar üzerinde yapılan çalışmalarda katılımcının bilgilendirilmesi ve rızası temel etik gerekliliktir. | 12 |
| 6 | Yöntemi, kullanılan malzemeleri ve elde edilen ölçümleri açıkça yazmalıdır; çünkü deney bu bilgilerle aynı koşullarda tekrarlanabilir. | Tekrarlanabilirlik, bilimsel sonuçların güvenilirliğini artırır. | 12 |
| 7 | Ölçütler: Müdürün çalışmaya katılmadığı için yazar gösterilmesi haksız yazarlıktır (6 puan). Kaan'ın katkısı yazarlık için yeterli değildir; teşekkür bölümünde anılabilir (6 puan). Deniz çalışmanın asıl yürütücüsü olduğu için ilk yazar olmalıdır (4 puan). Düzeltilmiş liste: yazar olarak yalnız Deniz; Kaan teşekkür bölümünde (4 puan). | Yazarlık yalnız araştırmaya gerçek katkı yapanlar için geçerlidir; yer ve imkân sağlamak katkı olarak değil, teşekkürle belirtilir. | 20 |
| 8 | Ölçütler: İhlalin belirlenmesi: başkasının emeğini kendi çalışmasıymış gibi gösterme (intihal/haksız sahiplenme) (6 puan). Arkadaşın emeğine saygısızlık ve izin alınmaması (5 puan). Sonuç: gruptaki ve bilime duyulan güvenin zedelenmesi (5 puan). Doğru davranış: izin almak, kaynak göstermek ya da sonuçları ortak sunmak (4 puan). | Başkasının emeğine saygı bilim etiğinin temelidir; kaynak göstermek ve izin almak güveni korur. | 20 |
Sık yapılan hatalar: Öğrenciler başkasının fikrini kendi cümleleriyle yazınca kaynak göstermeyi gereksiz sanır. · Öğrenciler yalnız hipoteze uyan verileri raporlamanın da etik dışı olduğunu fark etmez.
Öz kontrol: Çalışmamda kullandığım her veri ve fikir için kaynağı gösterdim mi ve katkı verenleri uygun biçimde andım mı?