Fizik Dersi 10.Sınıf Ders Kitabı — Sayfa 238 Cevapları

İnce, kısa ve gergin tel daha sık titreşir ve ince ses verir; kalın, uzun, gevşek tel daha az titreşir ve kalın ses verir.

1. Sesin incelik ve kalınlığının kaynağın birim zamandaki titreşim sayısına, yani frekansına bağlı olduğunu hatırla.
2. Gitar tellerinin kalınlıklarının, gerginliklerinin ve perdeye basıldığında titreşen uzunluklarının birbirinden farklı olduğunu belirle.
3. Bu fiziksel farklar her telde farklı titreşim frekansı oluşturduğu için tellerin farklı incelikte ses çıkardığını açıkla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Gitar tellerinin kalınlıkları ve gerginlikleri farklı olduğu için birim zamandaki titreşim sayıları farklıdır ve farklı incelikte ses üretirler. (Açık uçlu başlangıç sorusunda kalınlık ve gerginlik farkını titreşim sıklığıyla ilişkilendiren açıklamalar geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Cevabında telin fiziksel özelliklerini (kalınlık, gerginlik, uzunluk) titreşim frekansıyla ilişkilendirip ilişkilendirmediğini kontrol et.

Ses mekanik dalgadır ve yayılmak için madde ortamı ister. Uzay büyük ölçüde boşluk olduğundan ses iletilemez.

1. Paragrafta sesin havada dalgalar hâlinde yayıldığının belirtildiğine dikkat et.
2. Sesin mekanik bir dalga olduğunu ve yayılması için tanecikli maddesel ortama ihtiyaç duyduğunu hatırla.
3. Uzay boşluğunda sesi iletecek hava veya başka madde ortamı bulunmadığından uzayda sesin duyulamayacağını belirt.

Kendini kontrol et: Sesin kulak zarına ulaşması için titreşecek taneciklerin uzay boşluğunda bulunup bulunmadığını sorgulayarak cevabını doğrula.

Düz bir engel ya da çubuk suyu düzgün çarptığında çizgisel dalga cepheleri oluşur; yani dairesel dışında doğrusal yayılım da görülür.

1. Taş gibi noktasal bir kaynağın suya değdiğinde merkezden dışa dairesel dalgalar oluşturduğunu dikkate al.
2. Suya noktasal kaynak yerine düz bir çubuk veya cetvel batırılıp çıkarıldığında dalga tepelerinin nasıl biçimleneceğini düşün.
3. Bu durumda su dalgalarının birbirine paralel düz çizgiler hâlinde, yani doğrusal (düzlem) dalgalar şeklinde yayılabileceğini yaz.

Kendini kontrol et: Deniz kıyılarına paralel yaklaşan dalga cephelerinin dairesel değil doğrusal yayılıma örnek olduğunu düşünerek cevabını kontrol et.

Dalga merkezden dışa doğru yayıldıkça çapı büyür. Taşın büyüklüğü ve düşme hızı da dalganın genliğini etkiler.

1. Göle taş düştüğünde oluşan dalgaların merkezden dışa doğru belirli bir süratle yayıldığını göz önünde bulundur.
2. Daha önce oluşan dalganın yayılma süresi daha uzun olduğundan merkezden daha uzağa ulaşıp büyük daire oluşturduğunu belirle.
3. Ayrıca atılan taşın büyüklüğü ve suya aktardığı enerjinin de dalganın büyüklüğünü (genliğini) etkilediğini açıkla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Suya atılan taşların kütlesi ve çarpma sürati farklı olduğundan veya dalga yayıldıkça enerjisi dağıldığından dalgaların genlikleri farklı olur. (Büyüklüğü dalga yüksekliği (genlik) ve enerji açısından açıklayan yanıtlar da geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Sağdaki göl fotoğrafına bakarak merkezden uzaklaştıkça halkaların çapının büyüdüğünü ve belirginliğinin azaldığını gözlemle.

Sıcaklık arttıkça ses daha hızlı yayılır. Katmanlar arasında hız farkı oluşur; bu da yankının dönüş süresini etkiler.

1. Ses dalgalarının yayılma süratinin kaynağa değil, yayıldığı ortamın fiziksel özelliklerine bağlı olduğunu hatırla.
2. Farklı yoğunluk ve sıcaklıktaki hava katmanlarının tanecik yapısının ve esneklik özelliklerinin birbirinden farklı olduğunu dikkate al.
3. Ses dalgası bir hava katmanından farklı yoğunluktaki ve sıcaklıktaki diğer katmana geçtiğinde yayılma süratinin değişeceğini belirt.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Ortamın yoğunluğu ve sıcaklık özellikleri değiştiği için ses dalgaları farklı hava katmanlarında farklı süratlerle yayılır. (Ses süratinin hava katmanının yoğunluğuna bağlı olarak değiştiğini belirten açıklamalar geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Sayfa 237'deki giriş metninde dalga süratinin ortam koşullarına bağlı değiştiğinin vurgulandığını hatırlayarak cevabını kontrol et.

Sismik sensörlerle erken uyarı verilebilir; Şinkansen gibi trenler otomatik durur; yapılar esnek ve yalıtımlı tasarlanır.

1. Metindeki Shinkansen örneğinden yararlanarak sismik sarsıntıyı algılayıp tren, gaz ve elektriği kesen otomatik güvenlik sistemlerini belirle.
2. Deprem dalgalarını önceden algılayarak insanları bilgilendiren sismik sensör ve erken uyarı teknolojilerini düşün.
3. Yapılarda sarsıntı enerjisini azaltan sismik izolatör ve depreme dayanıklı yapı teknolojilerinin kullanılabileceğini açıkla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Binalarda sismik izolatör kullanılması, doğal gaz ve elektrik hatlarında otomatik kesici sistemlerin kurulması ve enkaz altı arama teknolojileri. (Deprem zararlarını azaltmaya yönelik bilimsel ve gerçekçi her teknolojik önlem geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Önerdiğin çözümlerin depremin kendisini durdurmaya değil, can ve mal kaybını azaltmaya yönelik teknolojik önlemler olduğunu kontrol et.

Sert ve yoğun kayaçlarda dalga farklı hızla ilerler, gevşek zeminlerde yavaşlar ve sönümlenir; bu nedenle etkiler bölgeden bölgeye değişir.

1. Deprem dalgalarının yer kabuğundaki katmanlar boyunca yayılan mekanik dalgalar olduğunu dikkate al.
2. Geçilen kayaç ve zemin türünün sertlik ile yoğunluğunun dalganın yayılma süratini değiştirdiğini belirle.
3. Dalga uzaklaştıkça enerjisinin ortam tarafından sönümlendiğini ve zemin yapısına göre sarsıntı etkisinin bölgeden bölgeye değiştiğini açıkla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Ortam maddesel olduğu için deprem dalgalarını uzaklara iletir; zeminin sertliği dalga süratini, sönümlenme ise uzaklaştıkça genliğin azalmasını belirler. (Yer katmanlarının cinsinin deprem dalgasının süratini, iletimini veya enerjisini etkilediğini belirten açıklamalar geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Aynı depremin sağlam kayalık zemin ile gevşek zemindeki binaları farklı etkilemesinin ortam farkından kaynaklandığını düşünerek cevabını doğrula.