Kimya 10.Sınıf Ders Kitabı — Sayfa 86 Cevapları

Motorlarda gazın basıncı, hacmi, sıcaklığı ve miktarı değişir. Araştırma soruları bu değişkenlerden ikisi arasındaki ilişkiyi sorgulamalıdır.

1. Önceki sayfadaki pistonlu ve gaz türbinli motor metinlerinden gazın basınç, hacim, sıcaklık ve madde miktarının değiştiğini belirle.
2. Kitaptaki örnek soruyu inceleyerek araştırma sorusunun iki gaz değişkeni arasındaki ilişkiyi sorguladığını fark et.
3. Motorun sıkıştırma veya yanma aşamalarından iki değişken seç (örneğin sıcaklık ile basınç ya da hacim ile basınç).
4. Seçtiğin iki değişken arasındaki ilişkiyi sorgulayan açık ve test edilebilir araştırma soruları yaz.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Kompresörde sıkıştırılan havanın hacmi ile basıncı arasında nasıl bir ilişki vardır? Yanma odasındaki sıcaklık artışı gaz hacmini etkiler mi? (Motorlardaki gaz değişkenlerinden ikisi arasındaki ilişkiyi sorgulayan her araştırma sorusu geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Yazdığın her soruda gazın basınç, hacim, sıcaklık veya miktar değişkenlerinden ikisinin karşılaştırılıp karşılaştırılmadığını kontrol et.

Üçü de birim yüzeye uygulanan kuvvettir. Katı ve sıvı basıncı ağırlıktan, gaz basıncı ise taneciklerin sürekli çarpmasından kaynaklanır.

1. Basıncın katı, sıvı ve gazların tümünde birim yüzeye etki eden dik kuvvet olduğunu hatırla.
2. Katı basıncının cismin ağırlığına ve temas yüzeyine, sıvı basıncının ise yoğunluk ve derinliğe bağlı olduğunu belirt.
3. Gaz basıncının, bağımsız hareket eden gaz taneciklerinin kabın iç yüzeylerine çarpmasıyla her yönde oluştuğunu açıkla.
4. Üç hâlin ortak yönünü (birim yüzeye kuvvet) ve gaz basıncının tanecik çarpışmasından kaynaklanan farkını kısaca özetle.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Üç hâlde de basınç birim yüzeye uygulanan kuvvettir; ancak katı ve sıvılarda ağırlıktan, gazlarda taneciklerin çeperlere çarpmasından kaynaklanır. (Katı, sıvı ve gaz basıncının ortak tanımını veya oluşum farkını bilimsel olarak doğru açıklayan cevaplar geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Açıklamanda hem üç hâlin ortak basınç kavramına hem de gaz basıncının tanecik çarpışmalarından kaynaklandığına değinip değinmediğini kontrol et.

Her hipotez iki değişken arasındaki ilişkiyi, diğerleri sabitken belirtir. Bunlar Boyle, Charles, Gay-Lussac ve Avogadro yasalarına karşılık gelir.

1. İstenen dört değişken çiftini (basınç-hacim, sıcaklık-hacim, sıcaklık-basınç, madde miktarı-hacim) sırayla ele al.
2. Her çift için diğer iki gaz değişkenini sabit tutarak sınanabilir bir önerme cümlesi kur.
3. Sabit sıcaklık ve miktarda basınç ile hacmin ters orantılı değiştiğini birinci hipotez olarak yaz.
4. Diğer değişkenler sabitken sıcaklık-hacim, sıcaklık-basınç ve madde miktarı-hacim çiftlerinin doğru orantılı arttığını belirten üç hipotezi tamamla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Sıcaklık ve miktar sabitken hacim azaldıkça basınç artar biçiminde bağımsız ve bağımlı değişkenin yer değiştirdiği eşdeğer hipotezler. (Dört değişken çifti arasındaki bilimsel ilişkiyi test edilebilir önerme cümlesiyle ifade ettiği sürece geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Dört hipotezin her birinde iki değişken arasındaki değişim yönünü ve sabit tutulan diğer değişkenleri belirtip belirtmediğini kontrol et.

Basıncı biz değiştirir, hacmin değişimini gözleriz. Sıcaklık ve miktar sabit tutulur.

1. Hipotez: Basınç değişince gazın hacmi de değişir.
2. Bağımsız değişken, deneyde bizim değiştirdiğimiz büyüklüktür: basınç.
3. Bağımlı değişken, değişimini gözlediğimiz büyüklüktür: hacim.
4. Sonucu başka etkenler değiştirmesin diye sıcaklık ve gaz miktarı (mol sayısı) sabit tutulur; bunlar kontrol değişkenidir.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Bağımlı: basınç; bağımsız: hacim; kontrol: sıcaklık ve gaz miktarı (mol sayısı). (Birinci hipotez 'hacim değiştirildiğinde basınç değişir' biçiminde kurulduğunda geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Tabloya yazdığın bağımlı, bağımsız ve kontrol değişkenlerinin dört temel gaz niceliğinin tamamını kapsadığını kontrol et.

Sıcaklık değiştirilir, hacim ölçülür. Basınç ve mol sayısı sabit kalır.

1. Hipotez: Gazın sıcaklığı arttıkça hacmi de artar.
2. Bağımsız değişken: deneyde değiştirdiğimiz sıcaklık.
3. Bağımlı değişken: sıcaklığa bağlı olarak ölçtüğümüz hacim.
4. Kontrol değişkenleri: sabit tutulan basınç ve gaz miktarı (mol sayısı).

Kendini kontrol et: Sıcaklık artırıldığında hacmin serbestçe değişebilmesi için basıncın ve gaz miktarının sabit tutulduğunu kontrol et.

Sıcaklık değiştirilir, basınç ölçülür. Hacim ve mol sayısı sabit tutulur.

1. Hipotez: Kapalı kapta gazın sıcaklığı arttıkça basıncı da artar.
2. Bağımsız değişken: değiştirdiğimiz sıcaklık.
3. Bağımlı değişken: sıcaklığa bağlı olarak ölçtüğümüz basınç.
4. Kontrol değişkenleri: sabit tutulan hacim ve gaz miktarı (mol sayısı).

Kendini kontrol et: Kapalı ve esnemeyen kap koşulunun hacim ile gaz miktarını sabit tuttuğunu doğrulayarak değişkenlerini kontrol et.

Mol sayısı değiştirilir, hacim izlenir. Basınç ve sıcaklık sabit tutulur.

1. Hipotez: Gazın madde miktarı arttıkça hacmi de artar.
2. Bağımsız değişken: değiştirdiğimiz gaz miktarı (mol sayısı).
3. Bağımlı değişken: buna bağlı olarak ölçtüğümüz hacim.
4. Kontrol değişkenleri: sonucu etkilememesi için sabit tutulan basınç ve sıcaklık.

Kendini kontrol et: Balona üfleme örneğini düşünerek değiştirdiğin niceliğin gaz miktarı, gözlediğin sonucun ise hacim artışı olduğunu doğrula.

Plan; hipotez, değişkenler, sabit tutulacaklar, ölçüm sayısı ve kayıt biçimini içermelidir.

1. Üçüncü ve dördüncü soruda kurduğun hipotezlerden test edeceğin birini ve değişkenlerini grupça seç.
2. Simülasyonda deneyin güvenilir olması için hangi kontrol değişkenlerinin sabit tutulacağını ilk aşamaya yaz.
3. Bağımsız değişkenin hangi aralıklarla ve kaç kez değiştirileceğini planın uygulama basamağında belirt.
4. Her değişim sonunda bağımlı değişken ölçümünün nasıl kaydedileceğini ve hipotezle nasıl karşılaştırılacağını ekleyerek planı tamamla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Seçilen tek bir hipoteze özgü aşamalı deney planı (ör. sıcaklığı sabitleyip hacmi kademeli küçülterek basıncı kaydetmek). (Sabit tutulan, değiştirilen ve ölçülen değişkenler ile kayıt aşamasını doğru sırayla içerdiği sürece geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Planı okuyan başka birinin hangi değişkeni sabitleyip hangisini değiştireceğini ve neyi kaydedeceğini anlayıp anlayamayacağını kontrol et.