Türk Dili Ve Edebiyatı 10.Sınıf Ders Kitabı — Sayfa 167 Cevapları

163-164. sayfalardaki dizelerde sıfatlar bulunur.

1. İstenen: metinde varlıkları niteleyen sıfatların olup olmadığını bulmak.
2. Niteleme sıfatları, isimlerin nasıl olduğunu bildiren kelimelerdir.
3. 'Ulu büyük bir Kağan' dizesinde 'ulu' ve 'büyük', Kağan'ı niteler.
4. 'Çok büyük bir ev gördü' dizesinde 'büyük', evi niteler.
5. Örnekler bulunduğu için maddeyi onay işaretiyle işaretle.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "büyük bir gergedan", "yahşi bir yiğit", "gümüşten pencereli" (Örnekteki kelime bir ismi nitelerse geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Yazdığın kelimeye "nasıl bir ...?" sorusunu sorunca cevap alıyor musun?

Bu kelimeler bugün anlam veya biçim değiştirmiş ya da kullanımdan düşmüştür.

1. İstenen: anlam ya da biçim bakımından değişmiş, eskimiş kelimeleri bulmak.
2. Metinde bugün az kullanılan veya farklı biçimde kullanılan kelimeler var.
3. 'Erdi' (idi), 'deg' (dek), 'yetti' (yetişti, ulaştı), 'budun' (halk), 'buyruk', 'toy' (şölen), 'yarlık' (ferman) bunlara örnektir.
4. Bu kelimeler bulunduğu için maddeyi onayla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "ordusun" (ordusunu), "oğlanımsın" (oğlumsun), "içre" (içinde) (Kelimenin eski ve bugünkü biçimi karşılaştırılarak gösterilirse geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Seçtiğin kelimenin bugünkü biçimini ya da anlamını yanına yazabiliyor musun?

Şiir düzeni nedeniyle bazı cümleler devriktir.

1. İstenen: bütün cümlelerin yüklemi sonda olan kurallı cümle olup olmadığını kontrol etmek.
2. Kurallı cümlede yüklem sondadır; yüklem sonda değilse cümle devriktir.
3. 'Gitmez idi ardından' cümlesinde yüklem 'gitmez idi', tümleçten önce gelmiştir.
4. Şiir düzeni nedeniyle 'Kapalıydı kapısı' gibi başka devrik cümleler de vardır.
5. Devrik cümleler bulunduğu için bu maddeyi işaretleme.

Kendini kontrol et: Seçtiğin cümlede yüklemden sonra gelen bir öge var mı?

Karşılıklı konuşmada iki taraf da söz alır. Elçi ile Oğuz arasındaki konuşma bunun açık örneğidir; Kağul'a verilen emir ise tek yönlüdür.

1. Karşılıklı konuşmada iki kişinin sırayla söz aldığını hatırla.
2. Destanda tırnak içindeki sözleri bul ve kimin kime seslendiğine bak.
3. Uruz Beğ'in oğlunun "Ey Oğuz Kağan! Sen benim kağanımsın!" sözünü belirle.
4. Oğuz'un "Bana çok altın, çok hediye sunmuşsun" diye karşılık verdiğini bul; maddeyi işaretleyip örneği yaz.

Kendini kontrol et: Seçtiğin örnekte iki ayrı kişinin de söz aldığını gösterebiliyor musun?

Metinde mecaz anlamlı kalıplaşmış sözler, yani deyimler vardır: dile gelmek, can evinden vurmak, bel bağlamak, eli ağzında kalmak ve diz çökmek bunlardan bazılarıdır.

1. Deyimin, genellikle mecaz anlamlı, kalıplaşmış söz öbeği olduğunu hatırla.
2. Destanı tara ve gerçek anlamıyla okunduğunda tuhaf duran söz öbeklerini işaretle.
3. "Dile geldi", "can evinden vurmuştu", "sana bel bağlamışım", "ağzında kaldı eli", "çöktü diz" öbeklerini bul.
4. Maddeyi işaretle ve bulduğun deyimleri örnek olarak yaz.

Kendini kontrol et: Bulduğun öbeği sözlükte deyim olarak, mecaz bir anlamla bulabiliyor musun?

Anlatım ağırlıkla geçmiş zamanlı, olay odaklı ve etkileyicidir; kahramanlık abartıyla vurgulanır.

1. Tabloda onayladığın maddeleri gözden geçir: sıfatlar, abartı, hareket fiilleri, benzetme, seslenme, deyimler.
2. Onaylamadığın maddeleri de not et: kişileştirme yok, ağırlık görülen geçmiş zamanda.
3. Bu bulguları genelleyerek destan türünün dil ve anlatım özelliklerini cümleler hâlinde yaz.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Destanlar manzumdur; olağanüstü olaylar, kahramanlık ve millî semboller canlı, coşkulu bir dille anlatılır. (Destandaki dize yapısı ve olağanüstü olaylarla desteklenirse geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Yazdığın her özelliği tablodaki bir örnekle destekleyebiliyor musun?

Metinde kısa, anlaşılır cümleler vardır.

1. İstenen: metinde kısa ve kolay anlaşılan cümleler olup olmadığını belirlemek.
2. Dizelerin çoğu bir ya da iki yargıdan oluşur ve süsten uzak bir dille yazılmıştır.
3. 'Kal! Aç!', 'Kapalıydı kapısı', 'Ben ödedim çok şükür!' gibi cümleler kısa ve açıktır.
4. Madde metne uyduğu için onay işaretini koy ve örnekleri yaz.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "Oğuz bunu duyunca, ne içti ne de yedi." (Örnek cümle tek yargılı ve kolay anlaşılır olduğu sürece geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Seçtiğin cümleyi tek okumada anlayabiliyor musun?

Sayısız ve kırk gün gibi ifadeler abartı içerir.

1. İstenen: gerçeği olduğundan büyük gösteren ifadeleri bulmak.
2. 'Kırk gün kırk geceden çok' eğlendiler ifadesi şölenin süresini büyüterek anlatır.
3. 'Kentleri çok çok idi, sayısız orduları' dizesi düşmanın gücünü abartır.
4. Abartılı ifadeler bulunduğu için maddeyi onayla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "Kırk gün geçtikten sonra, yürür oynaşur oldu!" (Bebeğin kırk günde yürümesi olağanüstü, abartılı bir durum olarak açıklanırsa geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Seçtiğin ifade gerçek hayatta olabilecek olandan daha büyük mü anlatılmış?

Fiillerin çoğu -dı ekiyle çekimlenmiştir; duyulan geçmiş zaman (-mış) ağırlıkta değildir.

1. İstenen: fiillerde hangi geçmiş zaman ekinin ağırlıkta olduğunu belirlemek.
2. Görülen geçmiş zaman -dı, duyulan geçmiş zaman -mış ekiyle yapılır.
3. Metindeki fiillerin çoğu -dı eklidir: oldu, avladı, bağladı, verdi, açtı, aştı.
4. -mış ekli fiiller (durmuştu, almış) az sayıdadır.
5. Ağırlık -dı ekinde olduğu için bu maddeyi işaretleme.

Kendini kontrol et: Bir bölümdeki fiilleri sayınca -dı ekli olanlar -mış eklilerden fazla mı?

Fiiller olay akışını hareketle verir.

1. İstenen: metinde hareket bildiren kelimelerin ağırlıkta olup olmadığını belirlemek.
2. Destan; avlanma, savaş ve akınları anlattığı için olaylar sürekli hareketle ilerler.
3. 'Dağlara girdi', 'bu şehre yetti', 'Muz-Dağ eteklerini aştı', 'yarlık gönderdi' gibi fiiller harekete örnektir.
4. Hareket bildiren kelimeler ağırlıkta olduğu için maddeyi onayla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "vurdu", "avladı", "kesti biçti", "geçti" (Örnek fiiller metinde geçen eylem bildiren fiillerse geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Seçtiğin fiil, birinin bir şey yaptığını ya da bir yere gittiğini gösteriyor mu?

Metinde 'gibi', 'sanki', 'tıpkı' sözcükleriyle kurulmuş açık benzetmeler vardır; Oğuz'un bedeni hayvanlara, alpler de bozkurda benzetilmiştir.

1. Benzetmenin "gibi", "sanki", "tıpkı" gibi sözcüklerle iki varlık arasında ilgi kurmak olduğunu hatırla.
2. Destanda bu sözcüklerin geçtiği dizeleri ara; Oğuz'un doğuşu bölümünde birçok örnek vardır.
3. "Öküz ayağı gibi, idi sanki ayağı!" ve "Kurdun bileği gibi, idi sanki bileği!" dizelerini seç.
4. "Bozkurt gibi uluyan" ifadesini de ekleyip maddeyi işaretle ve örnekleri yaz.

Kendini kontrol et: Seçtiğin örnekte neyin neye, hangi ortak özellik bakımından benzetildiğini söyleyebiliyor musun?

Hayvanlar ve doğa varlıkları insan gibi konuşmaz ya da davranmaz; benzetmeler var ama kişileştirme yok.

1. İstenen: destanda insan dışındaki varlıklara insan özelliği verilip verilmediğini kontrol etmek.
2. Gergedan, ayı ve diğer hayvanlar metinde kendi doğalarına uygun davranır; konuşmaz, insan gibi düşünmez.
3. 'Öküz ayağı gibi', 'kurdun bileği gibi' ifadeleri kişileştirme değil benzetmedir.
4. Belirgin kişileştirme bulunmadığı için bu maddeyi işaretleme.

Kendini kontrol et: Bulduğun örnekte insan olmayan bir varlık konuşuyor ya da insan gibi davranıyor mu?

Destanda kurt, ağaç ve demir sembolik anlam taşır; tam metin sayfada yok.

1. İstenen: destanda anlatımı zenginleştiren sembollerin bulunup bulunmadığını belirlemek.
2. Sembol, somut bir varlığın soyut bir anlamı temsil etmesidir.
3. 'Bozkurt gibi uluyan' ifadesinde bozkurt cesaret ve Türk kimliğini simgeler.
4. 'Demir kargılar', 'gökteki güneş', 'bayrak' gibi ifadeler de güç, bağımsızlık ve devleti temsil eder.
5. Semboller bulunduğu için maddeyi onayla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "Damgamız olsun bize, yol gösteren bir buyan!" (Damganın boyun ve devletin kimliğini simgelediği açıklanırsa geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Seçtiğin sembolün hangi soyut kavramı temsil ettiğini söyleyebiliyor musun?

Oğuz Han oğullarına seslenir.

1. İstenen: metinde birine doğrudan seslenen ifadeler olup olmadığını bulmak.
2. Seslenme, 'ey' gibi ünlemlerle bir kişiye ya da topluluğa hitap etmektir.
3. Şölen bölümünde Oğuz Han oğullarına 'Ey! Oğullarım!' diye seslenir.
4. Seslenme ifadesi bulunduğu için maddeyi onayla.

Kabul edilebilir başka cevaplar: "Ey benim beğlerimle ilimin ey budunu!" (Oğuz'un beylerine ve halkına hitabı olarak gösterilirse geçerlidir.) · "Ey Oğuz Kağan! Sen benim kağanımsın!" (Uruz Beğ'in oğlunun Oğuz'a hitabı olarak gösterilirse geçerlidir.)

Kendini kontrol et: Seçtiğin ifadede kime seslenildiğini açıkça gösterebiliyor musun?