Türk Dili ve Edebiyatı 10. Sınıf Ders Kitabı — Sayfa 260 Cevapları

-alım eki birlikte yapmayı öneren istek anlamı katar.

1. Altı çizili fiil 'varalım mı'; ek '-alım' (istek kipi, 1. çoğul kişi).
2. İstek kipi bir işin yapılmasının istendiğini bildirir; soru ekiyle birlikte öneri sunar.
3. Cümlede ejderhanın üstüne birlikte gitmek öneriliyor.

Kendini kontrol et: Cümleyi 'Bu ejderhanın üstüne gidelim mi?' diye söyleyince öneri anlamı korunuyor mu?

İsim ile yardımcı fiilin birleşmesinden oluşmuşlardır.

1. Bir isimle bir fiilin birlikte tek bir hareketi anlattığı yapıları ara.
2. 'şaka et-' ve 'vesile ol-' yapılarında isimler 'et-' ve 'ol-' yardımcı fiilleriyle birleşmiştir.
3. 'karar ver-' ve 'yâr ol-' yapılarında da isim ile fiil birlikte tek bir anlamı karşılar.
4. Bu dört yapıyı 'Birleşik fiil' kutusuna yaz.

Kendini kontrol et: İsmi çıkardığında kalan fiil cümledeki anlamı tek başına karşılayabiliyor mu?

Fiiller yargı bildirir; olayların oluş sırasını ve kişilerin eylemlerini gösterir, cümlenin temelidir.

1. Parçadaki fiilleri (uyandırmıştı, ediliyor, oldu, yaptılar vb.) çıkararak parçayı yeniden oku.
2. Fiilsiz cümlelerde ne olduğunun ve kimin ne yaptığının anlaşılıp anlaşılmadığına bak.
3. Fiillerin hareket, oluş ve durum bildirerek cümlenin yargısını kurduğunu belirle.
4. Fiillerin olayların sırasını gösterip anlatıma canlılık ve akış kattığı sonucunu yaz.

Kendini kontrol et: Açıklamanda fiillerin hem anlama hem de anlatımın akışına katkısından söz ettin mi?

-sen/-se eki, koşul bildirir.

1. Altı çizili fiil 'öldürdüysen'; '-dı' ekinden sonra '-ysa' şart eki gelmiş.
2. Şart eki bir işi başka bir işin gerçekleşmesine koşul olarak bağlar.
3. Cümlede 'gazan mübarek olsun' dileği, ejderhayı öldürmüş olma koşuluna bağlı.

Kendini kontrol et: 'Gazan mübarek olsun' dileği, ejderhanın öldürülmüş olması koşuluna mı bağlanıyor?

-meli eki zorunluluk, gereklilik bildirir.

1. Altı çizili fiil 'gitmelisin'; köke gelen ek '-meli' (gereklilik kipi).
2. '-meli/-malı' eki işin yapılmasının gerekli, zorunlu olduğunu bildirir.
3. Cümlede yılanın üstüne gitmenin gerektiği söyleniyor.

Kendini kontrol et: Fiili 'gitmen gerekir' biçiminde söyleyince cümlenin anlamı korunuyor mu?

'Ola ki' ile birlikte -miştir, kesin olmayan bir olasılık bildirir.

1. Altı çizili fiil 'olmuştur'; ekler '-muş' ve '-tur'.
2. Cümle 'Ola ki' ile başlıyor; konuşan olayın kesin olduğundan emin değil.
3. Bu bağlamda '-muştur' kesinlik değil, tahmin ve olasılık bildirir.

Kendini kontrol et: Cümlenin başına 'belki' getirdiğinde anlam bozulmadan korunuyor mu?

-mış eki, olayı sonradan öğrenildiği biçimde aktarır.

1. Altı çizili fiil 'kalmış'; ek '-mış' (duyulan/öğrenilen geçmiş zaman).
2. Cümlede 'Lala işitti ki' ifadesi, bilginin başkasından duyulduğunu gösteriyor.
3. '-mış' eki olayın görülmeden, sonradan öğrenildiğini bildirir.

Kendini kontrol et: Lala, Kazan'ın yalnız kaldığını kendi gözüyle mi gördü, yoksa başkasından mı duydu?

-miştir, olanı kesin bir haber olarak bildirir.

1. Altı çizili fiil 'öldürmüştür'; ekler '-müş' ve '-tür'.
2. Cümlede Padişah'a 'Kazan ejderha öldürmüştür' diye haber veriliyor.
3. Burada '-tür' eki olayı kesin, doğru bir bilgi olarak bildirir.

Kendini kontrol et: Haberi veren kişi olayı tahmin olarak mı, yoksa kesin bir bilgi olarak mı aktarıyor?

-sem eki dilek-şart kipidir; koşul ve varsayım bildirir.

1. Altı çizili fiil 'desem'; ek '-se' (şart kipi) ve kişi eki '-m'.
2. Şart kipi bir işin gerçekleşmesini başka bir işe koşul olarak bağlar.
3. Cümlede 'gitme desem' koşulu, Kazan'ın kızma ihtimaline bağlanıyor; bu bir varsayımdır.

Kendini kontrol et: Cümleyi 'gitme dersem' biçiminde söyleyince koşul anlamı korunuyor mu?

Yalnızca kök ve çekim eki taşıyan fiillerdir.

1. Parçadaki fiilleri tek tek bul ve her birinin kökünü ayır.
2. Kökten sonra yapım eki almayan, yalnız çekim eki taşıyan fiilleri seç.
3. 'gel-miş' ve 'yap-tı-lar' fiillerinde kök yapım eki almamıştır; bunlar basit fiildir.
4. 'Basit fiil' kutusuna 'gelmiş' ve 'yaptılar' yaz.

Kendini kontrol et: Seçtiğin fiilin kökü ile çekim ekleri arasında başka bir ek var mı?

Yapım eki alarak türemiş fiillerdir (uyan-dır-, gül-ün-, yaz-ıl-).

1. Kökü ile çekim ekleri arasında yapım eki bulunan fiilleri ara.
2. 'uyan-dır-mıştı' fiilinde '-dır' eki kökten yeni bir fiil türetmiştir.
3. 'gül-ün-üyordu' fiilinde '-ün', 'yaz-ıl-dı' fiilinde '-ıl' eki yeni fiil türetmiştir.
4. Bu üç fiili 'Türemiş fiil' kutusuna yaz.

Kendini kontrol et: Çekim eklerini atınca kalan gövde (uyandır-, gülün-, yazıl-) kökten farklı yeni bir fiil mi?