Kitavuz

Hızlı Sayfa Bul

Ana sayfa›Kitaplar›Türk Dili ve Edebiyatı 10. Sınıf Ders Kitabı›Sayfa 197

Sayfa 197 9 Çözümlü Madde

Türk Dili ve Edebiyatı 10. Sınıf Ders Kitabı — Sayfa 197 Cevapları

Yapay zekâ ile hazırlandı ve kontrol edildi

Bu sayfadaki cevaplar yapay zekâ ile hazırlandı ve birden çok bağımsız yapay zekâ okumasıyla kontrol edildi; bir insan editör onaylamadı. Hata içerebilir, resmî cevap anahtarı değildir: 11 Kasım 2026'daki bağımsız denetimde, örneklenen cevapların yaklaşık yüzde 7'sinde ciddi hata, yaklaşık yüzde 12'sinde küçük kusur bulundu. Yanlış bir cevap görürsen cevabın altındaki Hata bildir düğmesini kullan. Nasıl hazırlandı?

Tüm cevaplar ve mevcut çözüm rehberleri ücretsiz. Önce dene; sonra ilk adımı, cevabı ve çözüm yolunu aç.

Tablo-1Metnin türünün ne olduğu ve gerekçesi

Önerilen Cevap (Ücretsiz)
Mesnevi (manzum hikâye). Gerekçe: beyitler kendi içinde kafiyelidir (aa bb cc) ve hikâye şiirle anlatılır.
Çözüm Yolu

Çözüm Yolu

Harnâme uzun, ikişer dizelik kafiyelenen beyitlerle yazılmış, olay anlatan bir manzumedir; bu özellikler mesnevi türünü gösterir.

  1. İstenen: Harnâme'nin türünü bulup gerekçesini yazmak.
  2. Biçimine bak: metin ikişer dizelik beyitlerden oluşur ve her beyit kendi içinde kafiyelidir (aa, bb, cc).
  3. İçeriğine bak: baştan sona bir olay, yani hikâye şiirle anlatılmaktadır.
  4. Kuralı uygula: kendi içinde kafiyeli beyitlerle yazılan uzun manzum hikâyeye mesnevi denir.
Sık yapılan hatalar
  • Türü 'hikâye' veya 'masal' diye yazmak — olay anlatsa da kafiyeli beyitlerle yazıldığı için mesnevidir.
  • Gerekçeyi yalnız 'şiirdir' diye vermek — mesneviyi ayıran özellik beyitlerin kendi içinde kafiyeli olmasıdır.

Kendini kontrol et: Metinden iki ardışık beyit seç; kafiye her beytin kendi dizeleri arasında mı kuruluyor?

3Yapı unsurlarındaki değişikliklerin içeriğe etkisiyle ilgili çıkarımlar

Örnek Cevap (Ücretsiz)
Kişi, zaman, mekân ve olay örgüsü değişirse metnin konusu, mesajı ve anlatım biçimi de değişir; yapı unsurları içeriği doğrudan biçimlendirir.
Çözüm Yolu ve ek çalışmalar

Çözüm Yolu

Yapı unsurları birbiriyle bağlantılıdır; biri değiştiğinde olaylar, kişilerin tutumu ve temanın verilişi de farklılaşır.

  1. Önceki iki sorudaki sonuçları hatırla: kişi ve mekân değişince olaylar ve ders de değişmişti.
  2. Genelleme yap: kişi, zaman, mekân ve olay örgüsü birbirine bağlı unsurlardır.
  3. Çıkarımını yaz: bir yapı unsuru değişirse konu, ileti ve anlatım biçimi de değişir.
Sık yapılan hatalar
  • Yapı unsurlarını birbirinden bağımsız saymak — biri değişince diğerleri de yeniden kurgulanmak zorunda kalır.

Kendini kontrol et: Çıkarımın aslan ve deniz örneklerinde gördüğün değişikliklerle uyumlu mu?

Tablo-2Metnin dil ve anlatımıyla ilgili çıkarımlar ve gerekçeleri

Örnek Cevap (Ücretsiz)
Eski Anadolu Türkçesiyle (15. yüzyıl) aruzla yazılmıştır; hikâye bölümünde dil görece sadedir, Arapça-Farsça sözler de bulunur; öyküleme, betimleme ve konuşmalarla anlatılır.
Çözüm Yolu

Çözüm Yolu

Şeyhî 15. yüzyıl şairidir; metin Fe'ilâtün/Mefâ'ilün/Fe'ilün kalıbıyla yazılmıştır. Eski ekler ve Arapça-Farsça sözler bulunsa da hikâye sade bir dille, olay anlatımı ve diyaloglarla verilir.

  1. Şairin yaşadığı yüzyılı bul: Şeyhî 15. yüzyıl şairidir, metin Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmıştır.
  2. Metnin altındaki ölçüye bak: Fe'ilâtün/Mefâ'ilün/Fe'ilün aruz kalıbıdır.
  3. Beyitlerde "zâr u dil-haste", "şerh" gibi Arapça-Farsça sözleri ve eski ekleri bul.
  4. Hikâyenin olay anlatımı, betimleme ve konuşmalarla ilerlediğini örnek beyitlerle göster.
  5. Her çıkarımın yanına gerekçe olarak metinden bir kanıt yaz.
Sık yapılan hatalar
  • Metnin hece ölçüsüyle yazıldığını söylemek — metnin altında aruz kalıbı verilmiştir.
  • Dilin tamamen yabancı sözlerden oluştuğunu yazmak — hikâye bölümünde dil görece sadedir.

Kendini kontrol et: Her çıkarımına metinden bir beyit, sözcük ya da ölçü bilgisiyle gerekçe gösterdin mi?

Tablo-3Eşeğin anlamakta zorlandığı durumun ne olduğu

Örnek Cevap (Ücretsiz)
Yük çekmekte öküzlerden üstün olduğu hâlde boynuzun neden kendisine değil de öküzlere verildiğini anlayamaz.
Çözüm Yolu

Çözüm Yolu

Beyit 76-80'de eşek, öküzlere neden boynuz verildiğini ve kendisinin neden layık görülmediğini sorar.

  1. Eşeğin öküzleri gördüğü beyitlere odaklan: öküzler semiz, boynuzlu ve bolluk içindedir.
  2. Eşeğin kendi hâliyle karşılaştır: o da yük taşıyıp çalıştığı hâlde zayıf ve değersizdir.
  3. Sorusunu belirle: boynuz ve 'devlet tacı' neden öküzlere verilmiş de kendisine verilmemiştir?
  4. Gerekçe olarak bilge eşeğe yönelttiği soruyu ve aldığı cevabı (86-88. beyitler) göster.
Sık yapılan hatalar
  • Eşeğin yalnız boynuz istediğini yazmak — anlamakta zorlandığı şey, öküzlere bu değerin neden verildiğidir.

Kendini kontrol et: Bilge eşeğin 86-88. beyitlerdeki cevabı, yazdığın soruya karşılık geliyor mu?

Tablo-4Güven, dayanışma ve tecrübe kavramlarını temsil eden kişi

Önerilen Cevap (Ücretsiz)
Bilge eşek. Gerekçe: tecrübesiyle eşeğe yol gösterir ve onun yanında durur.
Çözüm Yolu

Çözüm Yolu

Bilge eşek akıl hocası konumundadır; deneyimini paylaşması tecrübeyi, eşeğe destek olması dayanışmayı ve güven vermesi güveni temsil eder.

  1. Kavramları tek tek düşün: tecrübe deneyimi, dayanışma yardımlaşmayı, güven inanılır olmayı anlatır.
  2. Kişileri tara: kahraman eşeğin danıştığı, ona durumu açıklayan kişi bilge eşektir.
  3. Gerekçeyi yaz: deneyimini paylaşır, eşeğe yol gösterir ve eşek ona güvenerek danışır.
Sık yapılan hatalar
  • Öküzleri seçmek — öküzler emeği temsil eder ama eşeğe yol gösteren ve deneyim paylaşan kişi değildir.

Kendini kontrol et: Eşek bir şeyi anlamadığında kime danıştı? O kişi üç kavramı da karşılıyor mu?

Tablo-5Metin başkişisinin sizce nerede hata yaptığı

Örnek Cevap (Ücretsiz)
Eşek, kendi yaradılışını ve bilge eşeğin öğüdünü dinlemeyip boynuz sahibi olma hırsıyla ekine girerek yüksek sesle anırdığı yerde hata yapmıştır.
Çözüm Yolu

Çözüm Yolu

Şeyhî'nin Harnâme mesnevisinde eşeğin elindekiyle yetinmemesi (kanaatsizlik) ve zamansız öfkelenip ses çıkarması kulağını ve kuyruğunu kaybetmesine yol açmıştır.

  1. Eşeğin neyi istediğini belirle: öküzler gibi boynuz sahibi olmak ister.
  2. Bilge eşeğin cevabını oku; 88. beyitte kulak ve kuyruğun bile çok olduğunu söyleyerek yetinmeyi öğütler.
  3. Eşeğin bu öğüde uymayıp ekine girdiğini ve kendini belli ettiğini tespit et.
  4. Hatayı kendi cümlenle yaz: kanaatsizlik ve hırs yüzünden elindekini de kaybetmiştir.

Kabul edilebilir başka cevaplar: Eşek, kendi yaradılışını kabul etmeyip başka bir varlığa benzemeye çalıştığı için hata yapmıştır. (Öğrenci hatayı kendisi olmaktan sıkılma ve başkasına özenme üzerinden açıklıyorsa geçerlidir.)

Sık yapılan hatalar
  • Hatayı ekin sahibine yüklemek — soru, başkişi olan eşeğin kendi hatasını sorar.
  • Gerekçe yazmamak — tablo, cevabın metindeki olaylarla gerekçelendirilmesini ister.

Kendini kontrol et: Yazdığın hata, eşeğin sonunda kulaklarını kaybetmesini açıklıyor mu?

Tablo-6Metinde hangi bakış açısı ve anlatıcının kullanıldığı

Önerilen Cevap (Ücretsiz)
Hâkim (ilahi) bakış açısı ve üçüncü kişili anlatıcı.
Çözüm Yolu

Çözüm Yolu

Anlatıcı olayların dışındadır, kahramanların her durumunu ve düşüncesini bilir; olayları 'o' diliyle aktarır.

  1. Anlatıcının olayların içinde mi dışında mı olduğuna bak: olayları kişilerden biri değil, şair dışarıdan anlatır.
  2. Kişiler için kullanılan dili incele: eşek 'döndü', 'dedi' gibi üçüncü kişi ekleriyle anlatılır.
  3. Anlatıcının bilgisini değerlendir: eşeğin gönlünün yaralı olduğunu bilir; bu, kişilerin iç dünyasına hâkim olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
  • Konuşmalardaki 'ben' sözcüklerine bakıp birinci kişili anlatıcı sanmak — onlar anlatıcının değil, kişilerin sözleridir.
  • Gözlemci bakış açısı demek — anlatıcı kişilerin duygularını da bildiği için hâkimdir.

Kendini kontrol et: Anlatıcı yalnız gördüklerini mi anlatıyor, yoksa eşeğin duygularını da biliyor mu?

1-solBaşkişi eşek yerine aslan olsaydı metinde neler değişirdi

Örnek Cevap (Ücretsiz)
Aslan güçlü ve hükmeden olduğundan eziyet, yük taşıma ve çaresizlik anlatılmaz; konu, kahraman ve ders değişir, mesnevi öğretici yönünü kaybeder.
Çözüm Yolu ve ek çalışmalar

Çözüm Yolu

Eşek sabır, çile ve saflığı simgeler; aslan ise güç ve hükümranlığı. Kişi değişince olaylar, çatışma ve verilen ders de farklılaşır.

  1. Eşeğin simgelediklerini belirle: yük taşıyan, ezilen, değer görmeyen bir varlıktır.
  2. Aslanın simgelediklerini belirle: güç, otorite ve hükmetmedir.
  3. Olaylara uygula: aslan yük taşımaz, boynuza özenmez; çatışma ve olay örgüsü bütünüyle değişir.
  4. İletiye etkisini yaz: kanaatsizlik dersi yerine güç ya da kibirle ilgili başka bir ders verilirdi.
Sık yapılan hatalar
  • Yalnız kahramanın adını değiştirmek — kişi değişince olaylar, çatışma ve verilen ders de değişir.

Kendini kontrol et: Aslan kahraman olsaydı odun taşıyıp boynuza özenmesi inandırıcı olur muydu?

1-sağMekân tarla-bahçe ve otlak yerine gemi ve deniz olsaydı içerikte hangi değişiklikler olurdu

Örnek Cevap (Ücretsiz)
Olaylar kırsal yaşam yerine denizcilik ortamında geçerdi; otlak, ekin ve öküz gibi unsurlar kalkar, olay örgüsü ile kahramanlar ve dil de değişirdi.
Çözüm Yolu ve ek çalışmalar

Çözüm Yolu

Mekân olayların ve kişilerin niteliğini belirler. Gemi ve deniz konulunca kişiler, yaşam tarzı, söz varlığı ve olay akışı da yeniden kurgulanmak zorunda kalırdı.

  1. Mevcut mekânı belirle: tarla, bahçe ve otlak; kırsal yaşamı ve tarımı yansıtır.
  2. Yeni mekânı düşün: gemi ve deniz; denizcilik, balıkçılık ve yolculuk ortamı getirir.
  3. Değişecek unsurları sırala: buğday, öküz ve otlak kalkar; kişiler ve olaylar denize uygun kurgulanır.
  4. Söz varlığına etkisini yaz: tarım sözcükleri yerine denizcilikle ilgili sözcükler kullanılırdı.
Sık yapılan hatalar
  • Yalnız mekân adını değiştirmek — mekân değişince kişiler, olaylar ve söz varlığı da değişmek zorundadır.

Kendini kontrol et: Eşeğin buğday tarlasına girmesi olayı gemide nasıl bir olaya dönüşürdü?

2Harnâme'yi kaleme alsaydınız nasıl bir mekân kullanırdınız, açıklayınız

Bu madde dinleme, deney veya kişisel yorum etkinliğidir. Tek bir doğru cevabı yoktur; cevabı kitaptaki yönergeye göre kendiniz oluşturursunuz.