Ana sayfa›Kitaplar›Türk Dili ve Edebiyatı 10. Sınıf Ders Kitabı›Sayfa 197
Türk Dili ve Edebiyatı 10. Sınıf Ders Kitabı — Sayfa 197 Cevapları
Yapay zekâ ile hazırlandı ve kontrol edildi
Bu sayfadaki cevaplar yapay zekâ ile hazırlandı ve birden çok bağımsız yapay zekâ okumasıyla kontrol edildi; bir insan editör onaylamadı. Hata içerebilir, resmî cevap anahtarı değildir: 11 Kasım 2026'daki bağımsız denetimde, örneklenen cevapların yaklaşık yüzde 7'sinde ciddi hata, yaklaşık yüzde 12'sinde küçük kusur bulundu. Yanlış bir cevap görürsen cevabın altındaki Hata bildir düğmesini kullan. Nasıl hazırlandı?
Tablo-1Metnin türünün ne olduğu ve gerekçesi
Çözüm Yolu
Harnâme uzun, ikişer dizelik kafiyelenen beyitlerle yazılmış, olay anlatan bir manzumedir; bu özellikler mesnevi türünü gösterir.
- İstenen: Harnâme'nin türünü bulup gerekçesini yazmak.
- Biçimine bak: metin ikişer dizelik beyitlerden oluşur ve her beyit kendi içinde kafiyelidir (aa, bb, cc).
- İçeriğine bak: baştan sona bir olay, yani hikâye şiirle anlatılmaktadır.
- Kuralı uygula: kendi içinde kafiyeli beyitlerle yazılan uzun manzum hikâyeye mesnevi denir.
- Türü 'hikâye' veya 'masal' diye yazmak — olay anlatsa da kafiyeli beyitlerle yazıldığı için mesnevidir.
- Gerekçeyi yalnız 'şiirdir' diye vermek — mesneviyi ayıran özellik beyitlerin kendi içinde kafiyeli olmasıdır.
Kendini kontrol et: Metinden iki ardışık beyit seç; kafiye her beytin kendi dizeleri arasında mı kuruluyor?
3Yapı unsurlarındaki değişikliklerin içeriğe etkisiyle ilgili çıkarımlar
Çözüm Yolu ve ek çalışmalar
Yapı unsurları birbiriyle bağlantılıdır; biri değiştiğinde olaylar, kişilerin tutumu ve temanın verilişi de farklılaşır.
- Önceki iki sorudaki sonuçları hatırla: kişi ve mekân değişince olaylar ve ders de değişmişti.
- Genelleme yap: kişi, zaman, mekân ve olay örgüsü birbirine bağlı unsurlardır.
- Çıkarımını yaz: bir yapı unsuru değişirse konu, ileti ve anlatım biçimi de değişir.
- Yapı unsurlarını birbirinden bağımsız saymak — biri değişince diğerleri de yeniden kurgulanmak zorunda kalır.
Kendini kontrol et: Çıkarımın aslan ve deniz örneklerinde gördüğün değişikliklerle uyumlu mu?
Tablo-2Metnin dil ve anlatımıyla ilgili çıkarımlar ve gerekçeleri
Çözüm Yolu
Şeyhî 15. yüzyıl şairidir; metin Fe'ilâtün/Mefâ'ilün/Fe'ilün kalıbıyla yazılmıştır. Eski ekler ve Arapça-Farsça sözler bulunsa da hikâye sade bir dille, olay anlatımı ve diyaloglarla verilir.
- Şairin yaşadığı yüzyılı bul: Şeyhî 15. yüzyıl şairidir, metin Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmıştır.
- Metnin altındaki ölçüye bak: Fe'ilâtün/Mefâ'ilün/Fe'ilün aruz kalıbıdır.
- Beyitlerde "zâr u dil-haste", "şerh" gibi Arapça-Farsça sözleri ve eski ekleri bul.
- Hikâyenin olay anlatımı, betimleme ve konuşmalarla ilerlediğini örnek beyitlerle göster.
- Her çıkarımın yanına gerekçe olarak metinden bir kanıt yaz.
- Metnin hece ölçüsüyle yazıldığını söylemek — metnin altında aruz kalıbı verilmiştir.
- Dilin tamamen yabancı sözlerden oluştuğunu yazmak — hikâye bölümünde dil görece sadedir.
Kendini kontrol et: Her çıkarımına metinden bir beyit, sözcük ya da ölçü bilgisiyle gerekçe gösterdin mi?
Tablo-3Eşeğin anlamakta zorlandığı durumun ne olduğu
Çözüm Yolu
Beyit 76-80'de eşek, öküzlere neden boynuz verildiğini ve kendisinin neden layık görülmediğini sorar.
- Eşeğin öküzleri gördüğü beyitlere odaklan: öküzler semiz, boynuzlu ve bolluk içindedir.
- Eşeğin kendi hâliyle karşılaştır: o da yük taşıyıp çalıştığı hâlde zayıf ve değersizdir.
- Sorusunu belirle: boynuz ve 'devlet tacı' neden öküzlere verilmiş de kendisine verilmemiştir?
- Gerekçe olarak bilge eşeğe yönelttiği soruyu ve aldığı cevabı (86-88. beyitler) göster.
- Eşeğin yalnız boynuz istediğini yazmak — anlamakta zorlandığı şey, öküzlere bu değerin neden verildiğidir.
Kendini kontrol et: Bilge eşeğin 86-88. beyitlerdeki cevabı, yazdığın soruya karşılık geliyor mu?
Tablo-4Güven, dayanışma ve tecrübe kavramlarını temsil eden kişi
Çözüm Yolu
Bilge eşek akıl hocası konumundadır; deneyimini paylaşması tecrübeyi, eşeğe destek olması dayanışmayı ve güven vermesi güveni temsil eder.
- Kavramları tek tek düşün: tecrübe deneyimi, dayanışma yardımlaşmayı, güven inanılır olmayı anlatır.
- Kişileri tara: kahraman eşeğin danıştığı, ona durumu açıklayan kişi bilge eşektir.
- Gerekçeyi yaz: deneyimini paylaşır, eşeğe yol gösterir ve eşek ona güvenerek danışır.
- Öküzleri seçmek — öküzler emeği temsil eder ama eşeğe yol gösteren ve deneyim paylaşan kişi değildir.
Kendini kontrol et: Eşek bir şeyi anlamadığında kime danıştı? O kişi üç kavramı da karşılıyor mu?
Tablo-5Metin başkişisinin sizce nerede hata yaptığı
Çözüm Yolu
Şeyhî'nin Harnâme mesnevisinde eşeğin elindekiyle yetinmemesi (kanaatsizlik) ve zamansız öfkelenip ses çıkarması kulağını ve kuyruğunu kaybetmesine yol açmıştır.
- Eşeğin neyi istediğini belirle: öküzler gibi boynuz sahibi olmak ister.
- Bilge eşeğin cevabını oku; 88. beyitte kulak ve kuyruğun bile çok olduğunu söyleyerek yetinmeyi öğütler.
- Eşeğin bu öğüde uymayıp ekine girdiğini ve kendini belli ettiğini tespit et.
- Hatayı kendi cümlenle yaz: kanaatsizlik ve hırs yüzünden elindekini de kaybetmiştir.
Kabul edilebilir başka cevaplar: Eşek, kendi yaradılışını kabul etmeyip başka bir varlığa benzemeye çalıştığı için hata yapmıştır. (Öğrenci hatayı kendisi olmaktan sıkılma ve başkasına özenme üzerinden açıklıyorsa geçerlidir.)
- Hatayı ekin sahibine yüklemek — soru, başkişi olan eşeğin kendi hatasını sorar.
- Gerekçe yazmamak — tablo, cevabın metindeki olaylarla gerekçelendirilmesini ister.
Kendini kontrol et: Yazdığın hata, eşeğin sonunda kulaklarını kaybetmesini açıklıyor mu?
Tablo-6Metinde hangi bakış açısı ve anlatıcının kullanıldığı
Çözüm Yolu
Anlatıcı olayların dışındadır, kahramanların her durumunu ve düşüncesini bilir; olayları 'o' diliyle aktarır.
- Anlatıcının olayların içinde mi dışında mı olduğuna bak: olayları kişilerden biri değil, şair dışarıdan anlatır.
- Kişiler için kullanılan dili incele: eşek 'döndü', 'dedi' gibi üçüncü kişi ekleriyle anlatılır.
- Anlatıcının bilgisini değerlendir: eşeğin gönlünün yaralı olduğunu bilir; bu, kişilerin iç dünyasına hâkim olduğunu gösterir.
- Konuşmalardaki 'ben' sözcüklerine bakıp birinci kişili anlatıcı sanmak — onlar anlatıcının değil, kişilerin sözleridir.
- Gözlemci bakış açısı demek — anlatıcı kişilerin duygularını da bildiği için hâkimdir.
Kendini kontrol et: Anlatıcı yalnız gördüklerini mi anlatıyor, yoksa eşeğin duygularını da biliyor mu?
1-solBaşkişi eşek yerine aslan olsaydı metinde neler değişirdi
Çözüm Yolu ve ek çalışmalar
Eşek sabır, çile ve saflığı simgeler; aslan ise güç ve hükümranlığı. Kişi değişince olaylar, çatışma ve verilen ders de farklılaşır.
- Eşeğin simgelediklerini belirle: yük taşıyan, ezilen, değer görmeyen bir varlıktır.
- Aslanın simgelediklerini belirle: güç, otorite ve hükmetmedir.
- Olaylara uygula: aslan yük taşımaz, boynuza özenmez; çatışma ve olay örgüsü bütünüyle değişir.
- İletiye etkisini yaz: kanaatsizlik dersi yerine güç ya da kibirle ilgili başka bir ders verilirdi.
- Yalnız kahramanın adını değiştirmek — kişi değişince olaylar, çatışma ve verilen ders de değişir.
Kendini kontrol et: Aslan kahraman olsaydı odun taşıyıp boynuza özenmesi inandırıcı olur muydu?
1-sağMekân tarla-bahçe ve otlak yerine gemi ve deniz olsaydı içerikte hangi değişiklikler olurdu
Çözüm Yolu ve ek çalışmalar
Mekân olayların ve kişilerin niteliğini belirler. Gemi ve deniz konulunca kişiler, yaşam tarzı, söz varlığı ve olay akışı da yeniden kurgulanmak zorunda kalırdı.
- Mevcut mekânı belirle: tarla, bahçe ve otlak; kırsal yaşamı ve tarımı yansıtır.
- Yeni mekânı düşün: gemi ve deniz; denizcilik, balıkçılık ve yolculuk ortamı getirir.
- Değişecek unsurları sırala: buğday, öküz ve otlak kalkar; kişiler ve olaylar denize uygun kurgulanır.
- Söz varlığına etkisini yaz: tarım sözcükleri yerine denizcilikle ilgili sözcükler kullanılırdı.
- Yalnız mekân adını değiştirmek — mekân değişince kişiler, olaylar ve söz varlığı da değişmek zorundadır.
Kendini kontrol et: Eşeğin buğday tarlasına girmesi olayı gemide nasıl bir olaya dönüşürdü?
2Harnâme'yi kaleme alsaydınız nasıl bir mekân kullanırdınız, açıklayınız
Bu madde dinleme, deney veya kişisel yorum etkinliğidir. Tek bir doğru cevabı yoktur; cevabı kitaptaki yönergeye göre kendiniz oluşturursunuz.